Biết sử dụng công nghệ, thường xuyên giao dịch trên môi trường số hay thậm chí có hiểu biết về AI không đồng nghĩa với việc người trẻ miễn nhiễm trước lừa đảo trực tuyến.
Khi những kẻ gian ngày càng đầu tư vào kịch bản, hình ảnh, giọng nói và cách tạo dựng lòng tin, chỉ một khoảnh khắc chủ quan cũng có thể khiến nạn nhân chuyển tiền, trao quyền kiểm soát tài khoản hoặc để lộ những dữ liệu vốn tưởng chỉ mình mình nắm giữ.
Chị Thu Trang (29 tuổi, nhân viên văn phòng, Hà Nội) chưa từng nghĩ mình sẽ mắc bẫy lừa đảo trực tuyến, nhất là khi thủ đoạn đặt phòng lưu trú qua các fanpage giả mạo có tích xanh đã nhiều lần được cảnh báo trên các phương tiện truyền thông. Thế nhưng, chỉ vì háo hức đặt homestay cho chuyến nghỉ dưỡng cùng nhóm bạn đã khiến cô mất hơn 4 triệu đồng.
Sau khi chuyển tiền để giữ phòng, Trang được thông báo đã ghi sai nội dung chuyển khoản và phải thực hiện lại để được hoàn tiền. Cô tiếp tục làm theo hướng dẫn. Tuy nhiên, người này vẫn tiếp tục phàn nàn, thúc ép để Trang chuyển khoản thêm, thậm chí yêu cầu cô lấy tài khoản có nhiều tiền hơn để chuyển khoản cho họ.
"Cũng vì muốn lấy lại tiền và để giải quyết cho xong chuyện, tôi thực hiện chuyển khoản lần 2. Sau đó, họ còn yêu cầu, thúc ép để tôi dùng tài khoản khác nhiều tiền hơn để thực hiện giao dịch. Cách nói chuyện của họ rất nhanh, liên tục khiến tôi bị choáng ngợp. Mọi thứ đều bài bản và chuyên nghiệp. Họ cứ dẫn dắt tôi theo từng bước nên lúc đó tôi gần như không kịp dừng lại để suy nghĩ”, Thu Trang chia sẻ.
Dù nghi ngờ người ở đầu dây bên kia và chủ động đặt câu hỏi về tính xác thực trước khi chuyển tiền, N.T.Q. (nhân vật đề nghị giấu tên) - sinh viên đang đi thực tập vẫn bị lừa hơn 16 triệu đồng khi chuyển tiền vào tài khoản giả mạo chị ruột.
Theo lời kể của Q., vào chiều 6/10, tài khoản Facebook có tên và hình ảnh giống hệt chị của Q. nhắn tin nhờ chuyển tiền vì “điện thoại bị hỏng”, hứa sẽ hoàn lại vào tối cùng ngày. Nghi ngờ, Q. yêu cầu gọi video.
“Gương mặt giống chị mình 100%. Góc quay cũng giống cách chị em thường gọi video. Cuộc gọi lại bắt máy rất nhanh, khoảng 2-3 giây. Có lúc đối phương nhìn mình rồi tắt ngang, nhưng bình thường chị mình cũng hay như vậy nên mình không nghi ngờ. Cuộc gọi diễn ra ngắn gọn với hình ảnh tương đối mờ và đối tượng liên tục đưa ra lý do như lỗi âm thanh, điện thoại hỏng, không nghe rõ rồi thúc giục chuyển tiền”, Q. kể.
Ảnh minh họa bằng AI.
Sau đó, cô thực hiện 3 giao dịch với tổng số tiền lên đến hơn 16 triệu đồng. Điều khiến Q. bất ngờ là bản thân đã có ý thức cảnh giác và chủ động video call để xác minh nhưng vẫn không nhận ra dấu hiệu bất thường.
Q. cho rằng đối tượng có thể đã tìm hiểu trước về cách giao tiếp của chị mình, từ cách nhắn tin đến biểu cảm và hình ảnh khi gọi video. Tuy nhiên, Q. không xác định được đối tượng đã sử dụng công nghệ hay thủ đoạn cụ thể nào để giả mạo hình ảnh.
“Lúc đó mình đang ở ngoài đường, cuộc gọi lại khá mờ nên chỉ cần nhìn thấy chị là mình nghĩ đã xác minh được. Mình cũng có hiểu biết về AI nhưng không nhận ra. Có lẽ vì quá tin tưởng đó là chị nên mình mới bị lừa”, Q. nói.
Sau sự việc, Q. cho rằng việc nhìn thấy đúng tài khoản Facebook, ảnh đại diện quen thuộc hay thậm chí video call với hình ảnh giống người thân vẫn chưa đủ để xác nhận danh tính. Khi nhận được tin nhắn vay tiền hoặc nhờ chuyển khoản bất thường, người dùng cần bình tĩnh kiểm tra, không chuyển tiền ngay.
“Hơn 16 triệu đồng là số tiền rất lớn với một sinh viên đang đi thực tập. Đây là bài học mình sẽ không bao giờ quên. Đừng chuyển tiền chỉ vì thấy đúng Facebook, đúng ảnh đại diện hay thậm chí đã video call. Hãy xác minh qua một kênh liên lạc khác trước khi chuyển tiền”, Q. khuyến cáo.
TS. Đoàn Xuân Trường - Phó Trưởng phòng Thanh tra, Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng, lừa đảo nhắm vào người trẻ, sinh viên ngày càng tinh vi khi các đối tượng không chỉ giả mạo tài khoản, doanh nghiệp hay cơ quan chức năng mà còn đánh trúng những nhu cầu rất thật như tìm việc làm thêm, thuê trọ, học bổng, thực tập, du học hoặc giao dịch trên mạng xã hội.
Điểm chung của nhiều kịch bản là tạo cho nạn nhân cảm giác phải quyết định ngay. Khi nạn nhân bị đặt vào trạng thái sợ hãi hoặc háo hức, khả năng kiểm chứng thông tin cũng giảm đi.
Theo chuyên gia, người trẻ cần đặc biệt cảnh giác khi đối phương yêu cầu cung cấp thông tin không tương xứng với giao dịch, như mật khẩu ngân hàng, mã OTP, ảnh hai mặt căn cước, dữ liệu sinh trắc học, quyền chia sẻ màn hình hoặc yêu cầu cài ứng dụng không rõ nguồn gốc. Những thông tin tưởng như vô hại trên mạng xã hội, từ số điện thoại, ngày sinh, địa chỉ đến hình ảnh khuôn mặt, giọng nói cũng có thể được thu thập và sử dụng để dựng các kịch bản giả mạo.
Chuyên gia Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) - Giám đốc mạng lưới Chống lừa đảo nhấn mạnh AI đang khiến các thủ đoạn lừa đảo trở nên nhanh, rẻ và giống thật hơn. Kẻ gian có thể sử dụng công nghệ để giả giọng nói, khuôn mặt, tạo video hoặc xây dựng tài khoản mạng xã hội giống người thân, lãnh đạo, doanh nghiệp hay cơ quan chức năng.
Điều đáng lo là người dùng có thể đã hình thành thói quen xác minh bằng hình ảnh, giọng nói nhưng vẫn bị qua mặt. Một cuộc gọi video với khuôn mặt quen thuộc vì thế không còn là bằng chứng đủ chắc chắn để quyết định chuyển tiền.
Theo chuyên gia, các kịch bản hiệu quả nhất thường đánh vào cảm xúc và sự tin tưởng như giả người thân gặp nạn, giả công an hoặc cơ quan nhà nước, giả lãnh đạo yêu cầu chuyển tiền, lừa tình cảm - đầu tư hoặc thông báo tài khoản đang gặp sự cố. Khi đối tượng đã có sẵn một số thông tin cá nhân của nạn nhân, mức độ thuyết phục càng tăng.
“Đừng cố chỉ nhìn xem video có ‘giả’ hay không, vì công nghệ ngày càng khó phân biệt bằng mắt thường. Hãy kiểm tra hành vi và bối cảnh, sau đó xác minh qua một kênh độc lập trước khi chuyển tiền”, Giám đốc mạng lưới Chống lừa đảo khuyến cáo.
Vì vậy, thay vì chỉ cố tìm những điểm bất thường trên khuôn mặt hay giọng nói, người dùng nên kiểm tra hành vi và bối cảnh của cuộc giao tiếp. Một người thân bất ngờ gọi xin tiền nhưng yêu cầu giữ bí mật, thúc giục chuyển ngay; một tài khoản quen thuộc đột nhiên đề nghị giao dịch khác thường; hay một người tự nhận là cán bộ, nhân viên ngân hàng nhưng yêu cầu cung cấp OTP, cài ứng dụng hoặc truy cập đường link lạ đều cần được xem là tín hiệu cảnh báo.
Với những yêu cầu chuyển tiền từ người thân, cách đơn giản nhất là ngắt cuộc gọi và chủ động gọi lại bằng số điện thoại đã lưu từ trước. Có thể xác minh thêm qua một thành viên khác trong gia đình hoặc một kênh liên lạc quen thuộc. Quan trọng là không sử dụng chính số điện thoại, đường link hoặc tài khoản mà người đang bị nghi ngờ cung cấp để xác minh.
Trong trường hợp đã phát hiện bị lừa, chuyên gia Ngô Minh Hiếu cho rằng nạn nhân cần hành động càng sớm càng tốt. Trước tiên là dừng mọi giao dịch và liên hệ ngay ngân hàng hoặc đơn vị thanh toán qua kênh chính thức để yêu cầu hỗ trợ khóa, tra soát giao dịch nếu còn khả năng. Sau đó, cần đổi mật khẩu email, ngân hàng, mạng xã hội; đăng xuất các thiết bị lạ và bật xác thực hai lớp.
Toàn bộ bằng chứng cũng cần được giữ lại, gồm số tài khoản nhận tiền, đường link, tài khoản mạng xã hội, tin nhắn, ảnh chụp màn hình và lịch sử giao dịch. Đây là cơ sở để báo cáo nền tảng và trình báo cơ quan chức năng.
Trong môi trường số, một kỹ năng quan trọng không phải là không bao giờ bị lừa, mà là biết nhận ra thời điểm cần dừng lại. Khi một yêu cầu khiến người dùng vừa bị thúc ép, vừa phải giữ bí mật, vừa phải chuyển tiền hoặc cung cấp dữ liệu nhạy cảm, đó chính là lúc cần đặt điện thoại xuống, xác minh lại từ một kênh độc lập và tìm người hỗ trợ.
