Vượn Cao vít, hay Vượn đen Đông Bắc là loài đặc hữu chỉ ghi nhận ở các cánh rừng núi đá vôi biên giới của Việt Nam và Trung Quốc. Chúng dành phần lớn thời gian sống trên cây và rất hiếm khi xuống mặt đất.
Sinh cảnh sống bị thu hẹp và nạn săn bắt đã khiến loài này từng được cho là tuyệt chủng từ những năm 1950 tại Trung Quốc và những năm 1960 tại Việt Nam. Trong nhiều thập kỷ, không có thông tin đáng tin cậy về sự tồn tại của loài.
Tuy nhiên, năm 2002, một phát hiện quan trọng đã làm thay đổi hoàn toàn nhận định này. Vượn Cao vít được tái phát hiện trong một khu rừng nhỏ thuộc vùng núi đá vôi huyện Trùng Khánh cũ, tỉnh Cao Bằng của Việt Nam, sau đợt khảo sát của Tổ chức Bảo tồn động thực vật hoang dã quốc tế (FFI). Khi đó, quần thể chỉ còn khoảng 7-9 cá thể, chia thành 3 đàn.
Từ phát hiện này, các cuộc khảo sát tiếp tục được các tổ chức bảo tồn thực hiện, chủ yếu là FFI, triển khai nhằm xác định phạm vi tồn tại của loài.
Tính đến nay, kết quả khảo sát cho thấy Vượn Cao vít chỉ còn một quần thể được biết đến, phân bố trong khoảng 2.500ha rừng núi đá vôi ở huyện Trùng Khánh, Cao Bằng và khu vực rừng liền kề thuộc huyện Jingxi, Quảng Tây, Trung Quốc. Số liệu mới nhất cũng ghi nhận, loài còn 11 đàn với khoảng 74 cá thể.
Đáng chú ý, những cuộc điều tra tại các địa điểm từng ghi nhận Vượn Cao vít trong lịch sử không phát hiện thêm quần thể nào khác. Điều này cho thấy loài đã biến mất khỏi phần lớn phạm vi phân bố trước đây.
Tuy vậy, các nhà bảo tồn cho rằng, vẫn tồn tại khả năng một số cá thể còn sót lại trong những vùng núi đá vôi biệt lập, khó tiếp cận.
Bảo tồn xuyên biên giới
Sinh cảnh của Vượn Cao vít không bị giới hạn bởi đường biên giới quốc gia mà trải dài từ Cao Bằng của Việt Nam sang Quảng Tây của Trung Quốc. Chính đặc điểm phân bố này khiến công tác bảo tồn loài không thể chỉ được thực hiện trong phạm vi một quốc gia.
Tại Việt Nam, Vượn Cao vít hiện được bảo vệ trong Khu Bảo tồn loài sinh cảnh Vượn cao vít thuộc tỉnh Cao Bằng. Ở phía Trung Quốc, công tác bảo tồn được triển khai tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bang Lượng, tỉnh Quảng Tây. Hai khu vực cùng phối hợp trong bảo vệ sinh cảnh, tuần tra, giám sát và khảo sát quần thể.
Dù đã ghi nhận được quần thể trong tự nhiên, đến nay Vượn Cao vít vẫn nằm trong nhóm cực kỳ nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam, đứng trước nhiều sức ép lớn từ hoạt động của con người.
Bên cạnh áp lực từ săn bắt, sinh cảnh sống của loài ngày càng bị chia cắt, thu hẹp và suy thoái. Tình trạng xâm lấn đất rừng tự nhiên để canh tác nông nghiệp cùng với hoạt động khai thác lâm sản làm mất và biến đổi môi trường sống, gây thêm khó khăn cho khả năng duy trì quần thể trong tự nhiên.
Trước những nguy cơ này, các chuyên gia bảo tồn đề xuất ưu tiên bảo vệ sinh cảnh tại các khu vực phân bố của loài, hạn chế tình trạng mất và suy thoái rừng tự nhiên. Đồng thời, cần kiểm soát chặt chẽ hoạt động săn bắt, vận chuyển và buôn bán trái pháp luật loài này cả trong nước và quốc tế.
Cùng với các biện pháp bảo vệ trực tiếp, việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của loài và trách nhiệm bảo tồn cũng có ý nghĩa quan trọng.
Các chuyên gia cho rằng, khi cộng đồng cùng tham gia bảo vệ sinh cảnh và ngăn chặn săn bắt, buôn bán trái phép, cơ hội phục hồi và duy trì quần thể của loài trong tự nhiên sẽ được tăng lên.
