Cá tra là một trong những ngành hàng thủy sản chủ lực của Việt Nam, với vùng nuôi và hệ thống chế biến tập trung tại Đồng bằng sông Cửu Long. Chỉ tính 6 tháng đầu năm 2026, tổng giá trị xuất khẩu cá tra đạt 1,1 tỷ USD, tăng 12% so với cùng kỳ.
Cùng với quy mô sản xuất, lượng nước thải và bùn thải phát sinh từ quá trình nuôi, chế biến cũng ngày càng lớn.
Tại các nhà máy chế biến cá tra, hệ thống xử lý nước thải mỗi ngày phát sinh một lượng bùn đáng kể. Nếu chỉ coi đây là chất thải cần thu gom, xử lý và loại bỏ, doanh nghiệp phải tiếp tục bỏ chi phí cho một dòng vật chất không tạo ra giá trị.
Trước thực tế trên, Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) cho rằng, thay vì chỉ xem đây là chất thải, doanh nghiệp hoàn toàn có thể biến nguồn bùn này thành nguyên liệu đầu vào cho nhiều sản phẩm giá trị và thân thiện với môi trường.
Theo WWF, bùn thải từ nhà máy chế biến cá tra có thể tạo ra 3 dòng sản phẩm chính. Đầu tiên là khí sinh học (Biogas) từ lồng ủ kỵ khí, có thể dùng làm khí đốt, phát điện
Tiếp theo là Than sinh học (Biochar), hình thành từ quá trình nhiệt phân bùn ở điều kiện yếm khí, có thể ứng dụng xử lý nước, làm chất đốt, cải tạo đất.
Đặc biệt, bùn thải có thể làm phân bón hữu cơ giúp phục hồi đất bạc màu và tăng năng suất cây trồng.
WWF cho rằng, với doanh nghiệp, giải pháp này mang lại 3 lợi ích rõ rệt. Thứ nhất là tạo doanh thu mới từ các sản phẩm thứ cấp tái chế từ bùn thải, hai là giảm chi phí xử lý chất thải, ba là tăng điểm tín dụng xanh của doanh nghiệp.
Đây là một trong các giải pháp kinh tế tuần hoàn được WWF-Việt Nam và Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường khuyến nghị cho ngành chế biến cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long, hướng tới việc biến phụ phẩm thành tài nguyên.
Đề xuất biến bùn đáy ao thành gạch không nung
Bên cạnh ngành chế biến, ngành nuôi cá tra cũng để lại một lớp bùn đáy ao sau mỗi vụ. Đây cũng bị xem là chất thải khó xử lý, tốn công dọn và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước nếu thải bỏ không đúng cách.
Để giải quyết vấn đề này, WWF cũng đề xuất một phương án xử lý đơn giản nhưng hiệu quả là biến bùn đáy ao thành vật liệu xây dựng hữu ích.
Quy trình này được hình dung qua các bước: hút bùn đáy ao bằng máy bơm chuyên dụng, sau đó dẫn về ao chứa để lắng và ráo nước. Tiếp theo, bùn được trộn với vôi, cát, xi măng theo tỷ lệ phù hợp, tạo khuôn thành gạch không nung, đủ chắc chắn để xây nhà.
WWF cho rằng, giải pháp này mang lại nhiều lợi ích thiết thực như giảm lượng bùn tồn đọng, bảo vệ nguồn nước vùng nuôi, tạo thêm thu nhập từ phụ phẩm nuôi trồng, đồng thời góp phần xây dựng kinh tế tuần hoàn cho ngành cá tra.
Theo WWF Việt Nam, đây là những kiến nghị của Tổ chức này và Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (ISPAE) cho vùng nuôi cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long, hướng tới nghề nuôi cá tra bền vững, tăng thêm thu nhập cho người nông dân và thân thiện với môi trường.
Việc xử lý bùn thải từ ngành công nghiệp chế biến cá tra cũng từng nhận được nhiều sự quan tâm. Tại Diễn đàn Khởi nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long năm 2024, Công ty TNHH Mekong 102 đề xuất dự án thu gom và xử lý chất thải hữu cơ từ ngành công nghiệp cá tra.
Dự án đề xuất sử dụng công nghệ lên men yếm khí (biogas digester) để chuyển hóa chất thải hữu cơ thành năng lượng tái tạo và các sản phẩm phụ như phân bón hữu cơ và nước tưới. Điều này giúp giải quyết các vấn đề ô nhiễm môi trường, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính và tạo ra nguồn năng lượng sạch.
