Là người dân tộc Thái, tốt nghiệp loại Giỏi Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, được tuyên dương Thanh niên dân tộc thiểu số tiêu biểu tỉnh Nghệ An năm 2026, Vy Thị Hồng Ly lựa chọn trở về quê hương giảng dạy. Trên cương vị giáo viên Ngữ văn, Phó Bí thư Đoàn trường THPT Tương Dương 1, cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn đưa văn hóa dân tộc vào trường học, khích lệ học sinh vượt qua mặc cảm, chủ động lựa chọn tương lai.
Phóng viên Báo Tiền Phong có cuộc trò chuyện với cô giáo trẻ Vy Thị Hồng Ly về vai trò của giáo dục, thanh niên và học sinh trong công cuộc giảm nghèo bền vững.
PV: Sinh ra và lớn lên tại miền núi, chị hiểu những khó khăn của học sinh nơi đây. Theo chị, đâu là những rào cản lớn nhất khiến một bộ phận học sinh vùng cao khó vươn lên?
Cô giáo Vy Thị Hồng Ly: Tôi sinh ra, lớn lên ở Tương Dương, từng học tại Trường PTDTNT THCS Tương Dương và Trường PTTH DTNT Nghệ An nên hiểu những khó khăn, thiếu thốn của học sinh miền núi. Trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy hoàn cảnh kinh tế gia đình ảnh hưởng đáng kể đến tâm lý, kết quả học tập và lựa chọn tương lai của các em.
Có những em học tốt nhưng lo lắng vì gia đình không đủ điều kiện cho con học đại học. Một số em chưa xác định được hướng đi sau khi tốt nghiệp THPT, thiếu thông tin nghề nghiệp hoặc chưa nhận được sự đồng hành thường xuyên từ phụ huynh. Những khó khăn này khiến các em dễ thu hẹp ước mơ, thậm chí nghĩ rằng hoàn cảnh gia đình sẽ quyết định tương lai.
Theo tôi, giảm nghèo bền vững không chỉ là hỗ trợ các gia đình vượt qua khó khăn trước mắt mà còn phải giúp thế hệ trẻ có kiến thức, kỹ năng và khả năng tự chủ cuộc sống. Vì vậy, cần duy trì việc học cho học sinh khó khăn, tăng cường hướng nghiệp và tạo cơ hội tiếp cận những lựa chọn phù hợp. Không phải học sinh nào cũng nhất thiết phải vào đại học; có em phù hợp với giáo dục nghề nghiệp, có em có thể theo đuổi các ngành kỹ thuật, dịch vụ, nông nghiệp gắn với tiềm năng địa phương.
Với giáo viên miền núi, bên cạnh truyền đạt kiến thức, chúng tôi cần gần gũi, lắng nghe và giúp học sinh nhận ra giá trị bản thân. Tôi mong các em hiểu rằng hoàn cảnh xuất phát có thể tạo ra trở ngại nhưng không nên trở thành lý do để từ bỏ ước mơ.
PV: Để việc học thực sự trở thành con đường thoát nghèo, theo chị, cần những giải pháp cụ thể nào từ nhà trường, gia đình, tổ chức Đoàn và địa phương?
Cô giáo Vy Thị Hồng Ly: Trước hết, cần nhận diện sớm những học sinh có nguy cơ bỏ học hoặc gặp khó khăn trong quá trình học tập. Giáo viên, nhà trường và tổ chức Đoàn cần phối hợp với gia đình để tìm hiểu hoàn cảnh, kết nối học bổng, quỹ khuyến học và các chính sách an sinh phù hợp.
Cùng với hỗ trợ kinh phí, công tác hướng nghiệp cần được thực hiện sớm, thường xuyên, sát với điều kiện miền núi. Nhà trường có thể phối hợp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp tổ chức tư vấn, trải nghiệm, giúp học sinh hiểu yêu cầu của từng ngành nghề và cơ hội việc làm. Các em cũng cần được trang bị kỹ năng số, giao tiếp, làm việc nhóm và quản lý tài chính cá nhân để thích ứng với môi trường lao động.
Gia đình cần đồng hành cùng con trong lựa chọn nghề nghiệp, còn tổ chức Đoàn có thể kết nối thanh niên với các chương trình đào tạo nghề, việc làm, khởi nghiệp và những mô hình kinh tế hiệu quả. Khi được định hướng đúng, có kỹ năng và cơ hội việc làm phù hợp, người trẻ sẽ có thêm điều kiện ổn định cuộc sống, hạn chế nguy cơ tái nghèo.
PV: Chị thường lồng ghép văn hóa dân tộc vào các tiết học. Trong bối cảnh nhiều địa phương miền núi phát triển du lịch cộng đồng, cần làm gì để văn hóa bản địa trở thành nguồn lực tạo sinh kế?
Cô giáo Vy Thị Hồng Ly: Bên cạnh môn Ngữ văn, tôi còn giảng dạy Giáo dục địa phương và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Tôi cố gắng đưa phong tục, tập quán, trang phục, ẩm thực và làn điệu dân ca của đồng bào Thái cũng như các dân tộc ở Tương Dương, Nghệ An vào bài học bằng hình ảnh, video và hoạt động trải nghiệm.
Tôi quan niệm muốn học sinh yêu văn hóa dân tộc, trước hết phải giúp các em hiểu giá trị của những điều gần gũi trong cuộc sống. Khi tìm hiểu trang phục truyền thống của người Thái, các em không chỉ biết về màu sắc, kiểu dáng mà còn khám phá ý nghĩa họa tiết, quá trình dệt vải và sự khéo léo của những người bà, người mẹ. Qua đó, các em thêm tự hào và có ý thức gìn giữ bản sắc.
Những giá trị như nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực, dân ca, lễ hội và phong tục truyền thống có thể tạo nên nét riêng cho du lịch cộng đồng, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập nếu được khai thác phù hợp.
Để làm được điều đó, cần sự phối hợp giữa nhà trường, chính quyền, tổ chức Đoàn, nghệ nhân và người dân. Học sinh có thể tìm hiểu, giới thiệu những câu chuyện văn hóa của bản làng; thanh niên học kỹ năng làm du lịch, truyền thông số, quảng bá sản phẩm và tổ chức hoạt động trải nghiệm. Người dân cần được hỗ trợ kỹ năng phục vụ du khách, xây dựng sản phẩm và kết nối thị trường.
Theo tôi, phát triển du lịch không thể chỉ dừng ở biểu diễn văn nghệ hay giới thiệu văn hóa trong các dịp lễ hội. Sản phẩm phải đáp ứng nhu cầu thực tế, có chất lượng và mang lại lợi ích cho cộng đồng sở hữu những giá trị ấy. Quá trình phát triển cũng cần gắn với bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc, tránh thương mại hóa làm mất ý nghĩa nguyên bản của văn hóa.
Tôi mong học sinh miền núi vừa có tri thức hiện đại, vừa hiểu và trân trọng cội nguồn. Dù ở lại quê hương hay đi nơi khác học tập, làm việc, các em đều có thể đóng góp cho cộng đồng bằng kiến thức và kỹ năng của mình.
PV: Với vai trò Phó Bí thư Đoàn trường, chị đã tham mưu thành lập Câu lạc bộ Nghệ thuật với 60 thành viên. Hoạt động Đoàn cần đổi mới thế nào để thanh niên, học sinh trở thành lực lượng tích cực trong công cuộc giảm nghèo?
Cô giáo Vy Thị Hồng Ly: Câu lạc bộ Nghệ thuật là nơi học sinh được phát hiện năng khiếu, rèn luyện sự tự tin và phát huy khả năng sáng tạo. Các em tham gia xây dựng chương trình văn nghệ, biểu diễn trong những sự kiện của nhà trường và địa phương, qua đó học cách phối hợp, làm việc nhóm và chịu trách nhiệm với công việc chung.
Trong hoạt động tình nguyện, tôi thường chia sẻ với học sinh rằng tham gia phong trào Đoàn không chỉ để có hình ảnh truyền thông hay cộng điểm rèn luyện mà quan trọng là biết quan tâm đến người khác, có trách nhiệm với cộng đồng.
Tại chương trình Tiếp sức mùa thi, tôi xúc động khi thấy học sinh tự tay chuẩn bị nước uống, suất cơm hỗ trợ thí sinh và gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Khi vận động ủng hộ đồng bào vùng thiên tai hoặc hỗ trợ người khuyết tật, có em cẩn thận vuốt phẳng từng tờ tiền lẻ tiết kiệm để đóng góp. Tôi cũng nhớ một học sinh lớp 11 tự nguyện cắt tóc miễn phí cho bạn cùng lớp trong suốt ba năm học THPT vì thấu hiểu hoàn cảnh của bạn.
Những việc làm bình dị ấy nuôi dưỡng tinh thần tương thân tương ái. Tuy nhiên, hoạt động Đoàn cần đi xa hơn hỗ trợ trước mắt, hướng đến nâng cao năng lực và tạo cơ hội để thanh niên đóng góp cho địa phương. Tổ chức Đoàn có thể phối hợp tập huấn kỹ năng số, hướng nghiệp, khởi nghiệp; kết nối thanh niên với mô hình sản xuất hiệu quả; tổ chức các hoạt động quảng bá sản phẩm đặc trưng, cảnh quan và văn hóa địa phương.
Theo tôi, hiệu quả hoạt động Đoàn không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng chương trình hay người tham gia, mà cần nhìn vào những thay đổi thực chất: học sinh trưởng thành hơn, có thêm kỹ năng, biết sẻ chia và tạo ra lợi ích cụ thể cho cộng đồng.
PV: Chị đề xuất giải pháp nào để thanh niên vùng cao phát huy vai trò trong phát triển kinh tế địa phương, hạn chế nguy cơ tái nghèo?
Cô giáo Vy Thị Hồng Ly: Muốn thanh niên góp sức giảm nghèo bền vững, cần tạo điều kiện để các bạn tiếp cận tri thức, nghề nghiệp, việc làm và cơ hội phát triển kinh tế. Thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn có thể trực tiếp tạo ra giá trị mới cho gia đình và cộng đồng.
Trước hết, cần đào tạo nghề gắn với nhu cầu tuyển dụng và tiềm năng từng địa phương, chú trọng kỹ năng thực hành, kết nối với doanh nghiệp để người học có cơ hội thực tập, tìm việc sau tốt nghiệp. Với thanh niên muốn phát triển kinh tế tại quê nhà, cần hỗ trợ tiếp cận thông tin thị trường, kỹ thuật sản xuất, kiến thức quản lý, vốn vay ưu đãi theo chính sách và phương pháp quảng bá sản phẩm.
Những mô hình kinh tế hiệu quả cần được giới thiệu để người trẻ học hỏi, tránh đầu tư theo phong trào hoặc phát triển sản phẩm khi chưa xác định được đầu ra. Ở những địa phương có tiềm năng văn hóa và du lịch cộng đồng, thanh niên có thể tham gia xây dựng sản phẩm trải nghiệm, phát triển dịch vụ, quảng bá đặc sản trên nền tảng số. Việc phát triển cần có sự đồng hành của chính quyền, doanh nghiệp và người dân để bảo đảm chất lượng, thị trường tiêu thụ và lợi ích cộng đồng.
Đối với thanh niên có hoàn cảnh khó khăn, chưa có việc làm ổn định hoặc thiếu kỹ năng nghề nghiệp, các chương trình hỗ trợ cần đi kèm tư vấn, hướng dẫn và theo dõi để giúp các bạn từng bước ổn định cuộc sống.
Tôi mong mỗi học sinh vùng cao luôn tin rằng hoàn cảnh xuất phát không quyết định toàn bộ tương lai. Các em có thể học đại học, học nghề, làm việc tại quê hương hoặc đến nơi khác lập nghiệp. Điều quan trọng là không ngừng học hỏi, có trách nhiệm với lựa chọn của mình và biết đóng góp cho cộng đồng.
Với tôi, giảm nghèo bền vững không chỉ là câu chuyện về thu nhập mà còn là quá trình giúp mỗi người có thêm năng lực, cơ hội và quyền chủ động quyết định tương lai. Khi thanh niên được trang bị tri thức, có nghề nghiệp phù hợp và môi trường để cống hiến, các bạn sẽ trở thành nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, góp phần xây dựng quê hương miền núi ngày càng phát triển.
Xin cảm ơn chị!