Phóng viên Báo Tiền Phong có cuộc trao đổi với ông Trần Việt Đức – Phó Chủ tịch UBND xã Châu Tiến – về định hướng phát triển du lịch gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa và những giải pháp giúp người dân cải thiện đời sống.
PV: Thưa ông, vì sao Châu Tiến xác định phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống là một trong những hướng đi nhằm giảm nghèo bền vững?
Ông Trần Việt Đức: Xã Châu Tiến được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của 4 xã cũ gồm Châu Tiến, Châu Bính, Châu Thắng và Châu Thuận, thuộc khu vực huyện Quỳ Châu trước đây.
Là địa bàn miền núi, nơi đồng bào Thái sinh sống lâu đời, Châu Tiến còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc như nhà sàn truyền thống, nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực, dân ca, dân vũ và các phong tục, tập quán. Đây là những lợi thế riêng có để địa phương phát triển du lịch cộng đồng.
Trước đây, đời sống người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi và một số nghề thủ công truyền thống. Dù các giá trị văn hóa vẫn được gìn giữ trong đời sống, việc khai thác những lợi thế này để tạo sinh kế, tăng thu nhập cho người dân còn hạn chế.
Trong khi đó, nhu cầu trải nghiệm văn hóa bản địa của du khách ngày càng tăng. Không chỉ tham quan cảnh đẹp, nhiều người còn muốn tìm hiểu phong tục, thưởng thức ẩm thực truyền thống, nghỉ tại nhà sàn và trực tiếp tham gia các hoạt động văn hóa cùng người dân địa phương.
Từ thực tế đó, xã xác định phát triển du lịch cộng đồng là hướng đi có tiềm năng, phù hợp với điều kiện thực tế. Chúng tôi ưu tiên khai thác những giá trị sẵn có, gắn bảo tồn bản sắc văn hóa với phát triển kinh tế, không chạy theo những mô hình xa lạ với đời sống bản địa.
Khi du lịch phát triển, người dân có thể tăng thu nhập từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực, bán sản phẩm thổ cẩm và tổ chức các hoạt động văn nghệ truyền thống. Qua đó, các gia đình có thêm sinh kế, cải thiện đời sống và từng bước thoát nghèo bền vững. Đồng thời, khi những giá trị văn hóa mang lại lợi ích thiết thực, người dân sẽ có thêm động lực và trách nhiệm trong việc gìn giữ, phát huy bản sắc dân tộc.
PV: Bản Hoa Tiến được xem là điểm sáng trong phát triển du lịch cộng đồng của địa phương. Những lợi thế nổi bật của bản làng này là gì?
Ông Trần Việt Đức: Hoa Tiến nằm trong không gian văn hóa Mường Chiềng Ngam, có cảnh quan tự nhiên và đời sống văn hóa đậm bản sắc Thái. Những ngôi nhà sàn truyền thống, nghề dệt thổ cẩm, các món ăn bản địa, điệu xòe và phong tục được lưu giữ qua nhiều thế hệ tạo nên sức hấp dẫn riêng.
Điều đáng quý là các giá trị này vẫn gắn với đời sống thường ngày. Khung cửi vẫn được sử dụng, món ăn truyền thống vẫn hiện diện trong bữa cơm gia đình, nhà sàn vẫn là không gian sinh hoạt quen thuộc. Đây là nền tảng để phát triển du lịch theo hướng chân thực, gần gũi.
Thời gian qua, một số hộ dân đã chủ động chỉnh trang nhà cửa, bố trí phòng nghỉ, chuẩn bị các món ăn truyền thống và tổ chức hoạt động trải nghiệm văn hóa phục vụ du khách. Nhà sàn có thêm công năng lưu trú, nghề dệt thổ cẩm có cơ hội mở rộng đầu ra, các đội văn nghệ có điều kiện giới thiệu dân ca, dân vũ của dân tộc mình.
Tháng 3/2024, Hoa Tiến được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là điểm du lịch cộng đồng cấp tỉnh. Đây là dấu mốc ghi nhận nỗ lực của người dân trong gìn giữ bản sắc và phát triển du lịch, đồng thời tạo động lực để địa phương tiếp tục hoàn thiện sản phẩm, nâng cao chất lượng dịch vụ và quảng bá hình ảnh điểm đến.
Tuy nhiên, lợi thế văn hóa mới là điều kiện ban đầu. Muốn du lịch phát triển lâu dài, địa phương phải từng bước cải thiện hạ tầng, cảnh quan, vệ sinh môi trường, chất lượng phục vụ và khả năng kết nối với các đơn vị lữ hành.
PV: Du lịch cộng đồng đang mở ra những cơ hội sinh kế cụ thể nào cho người dân, nhất là các hộ có hoàn cảnh khó khăn?
Ông Trần Việt Đức: Điểm thuận lợi của mô hình này là người dân có thể tận dụng những gì đang có để tham gia làm du lịch, không nhất thiết phải từ bỏ nghề truyền thống hay đầu tư lớn ngay từ đầu.
Những gia đình có nhà sàn phù hợp có thể phát triển dịch vụ lưu trú; người có kinh nghiệm nấu ăn chuẩn bị các bữa cơm truyền thống; người làm nghề dệt có thêm cơ hội giới thiệu, bán sản phẩm. Người am hiểu phong tục, tập quán có thể tham gia hướng dẫn trải nghiệm văn hóa, còn các đội văn nghệ có điều kiện biểu diễn dân ca, dân vũ phục vụ khách.
Như vậy, lợi ích từ du lịch không chỉ tập trung ở các hộ kinh doanh homestay mà còn có thể lan tỏa đến nhiều nhóm lao động trong cộng đồng. Người dân có thêm đầu ra cho sản phẩm, cơ hội tạo việc làm tại chỗ và đa dạng hóa nguồn thu bên cạnh sản xuất nông nghiệp.
Phụ nữ có thể phát huy thế mạnh trong nghề dệt, chế biến ẩm thực, đón tiếp và phục vụ khách. Những kỹ năng vốn được tích lũy trong đời sống gia đình nay có thể trở thành một phần của hoạt động kinh tế. Người cao tuổi am hiểu văn hóa cũng có thể tham gia trao truyền phong tục, giới thiệu nghề truyền thống, góp phần tạo nên chiều sâu cho sản phẩm du lịch.
Tuy nhiên, để tạo sinh kế ổn định, người dân cần thay đổi tư duy, từ làm theo thói quen sang cung cấp dịch vụ có chất lượng. Du khách không chỉ quan tâm đến cảnh quan và bản sắc văn hóa mà còn chú trọng vệ sinh, an toàn, thái độ phục vụ và chất lượng trải nghiệm.
Vì vậy, địa phương khuyến khích các hộ liên kết, phối hợp cung cấp dịch vụ và cùng quảng bá điểm đến. Khi có sự kết nối giữa lưu trú, ẩm thực, trải nghiệm nghề truyền thống và văn nghệ, du khách sẽ có thêm hoạt động để lựa chọn, qua đó mở rộng cơ hội tạo thu nhập cho nhiều gia đình.
PV: Từ góc độ giảm nghèo, địa phương đánh giá thế nào về những chuyển biến trong đời sống người dân thời gian qua?
Ông Trần Việt Đức: Thu nhập bình quân của người dân Châu Tiến tăng từ khoảng 28 triệu đồng/người/năm vào năm 2020 lên gần 33 triệu đồng/người/năm vào năm 2025. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng mức thu nhập bình quân lên khoảng 45-50 triệu đồng/người/năm.
Đây là mục tiêu đòi hỏi sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị và người dân, trong đó phải phát huy hiệu quả các tiềm năng, lợi thế sẵn có. Chúng tôi không xem du lịch cộng đồng là giải pháp duy nhất để giảm nghèo, bởi đời sống người dân còn phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, nghề thủ công và nhiều hoạt động kinh tế khác.
Du lịch mở ra một hướng bổ sung quan trọng, giúp người dân đa dạng hóa sinh kế, giảm phụ thuộc vào một nguồn thu. Khi sản phẩm truyền thống được tiêu thụ tốt hơn, dịch vụ lưu trú và ẩm thực có thêm khách hàng, người dân sẽ có thêm cơ hội cải thiện thu nhập ngay trên quê hương mình.
Đối với giảm nghèo bền vững, điều quan trọng không chỉ là hỗ trợ trước mắt mà phải tạo điều kiện để người dân có việc làm, có kỹ năng, có sản phẩm và có thị trường tiêu thụ. Mỗi hộ cần chủ động tìm hướng sản xuất, kinh doanh phù hợp, đồng thời tận dụng cơ hội từ các chương trình hỗ trợ và liên kết thị trường.
Muốn người dân thoát nghèo và không tái nghèo, các mô hình sinh kế phải phù hợp với điều kiện từng gia đình. Những hộ có khả năng làm du lịch có thể phát triển dịch vụ; những hộ chưa đủ điều kiện đầu tư có thể tham gia cung cấp thực phẩm, sản phẩm thủ công hoặc các dịch vụ khác. Cách làm này giúp mở rộng đối tượng hưởng lợi, tránh để cơ hội phát triển chỉ tập trung ở một số hộ có điều kiện.
PV: Trong quá trình phát triển du lịch gắn với giảm nghèo, Châu Tiến đang đối mặt với những khó khăn nào?
Ông Trần Việt Đức: Khó khăn trước hết là nguồn lực đầu tư và chất lượng dịch vụ chưa đồng đều. Phát triển du lịch cộng đồng không chỉ cần cảnh quan đẹp, văn hóa đặc sắc mà còn đòi hỏi hạ tầng phù hợp, môi trường sạch sẽ, cơ sở lưu trú đáp ứng nhu cầu và người làm dịch vụ có kỹ năng.
Một số hộ mới tham gia du lịch nên kinh nghiệm tổ chức, quảng bá, giao tiếp và phục vụ khách còn hạn chế. Việc liên kết giữa các hộ, xây dựng sản phẩm trải nghiệm có tính hệ thống và kết nối với thị trường cũng cần tiếp tục cải thiện.
Bên cạnh đó, du lịch có thể chịu tác động bởi tính mùa vụ và biến động lượng khách. Nếu chỉ trông chờ vào những dịp đông khách, nguồn thu của các hộ sẽ khó ổn định. Vì vậy, cần đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng trải nghiệm và tăng cường quảng bá để thu hút khách vào nhiều thời điểm.
Một vấn đề quan trọng khác là bảo tồn bản sắc văn hóa trong quá trình khai thác du lịch. Nếu chỉ chú trọng lợi ích trước mắt mà làm biến đổi không gian sống, mai một nghề truyền thống hoặc biến các giá trị văn hóa thành hoạt động trình diễn thiếu chiều sâu, địa phương có thể đánh mất chính lợi thế của mình.
Chúng tôi xác định người dân phải là chủ thể của quá trình phát triển. Mọi hoạt động khai thác cần tôn trọng phong tục, tập quán, giữ gìn cảnh quan và phát huy giá trị văn hóa trong đời sống cộng đồng. Du lịch phải góp phần để văn hóa được tiếp nối, chứ không làm mất đi tính nguyên bản.
PV: Trong thời gian tới, xã Châu Tiến sẽ triển khai những giải pháp gì để tháo gỡ khó khăn, phát huy tiềm năng du lịch cộng đồng Hoa Tiến, gắn bảo tồn văn hóa Thái với tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững cho người dân?
Ông Trần Việt Đức: Thời gian tới, xã Châu Tiến định hướng phát triển du lịch cộng đồng Hoa Tiến theo hướng gắn bảo tồn văn hóa Thái với tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân. Trọng tâm là từng bước hoàn thiện hạ tầng, cảnh quan, nâng cao chất lượng dịch vụ lưu trú, ẩm thực và trải nghiệm văn hóa; đồng thời phát huy nghề dệt thổ cẩm, các món ăn truyền thống và sản phẩm đặc trưng địa phương.
Bên cạnh đó, xã sẽ quan tâm hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng làm du lịch, quảng bá sản phẩm trên nền tảng số, kết nối với các đơn vị lữ hành và mở rộng thị trường tiêu thụ. Việc phát triển sinh kế cần phù hợp với điều kiện của từng hộ, tránh đầu tư dàn trải, chạy theo phong trào; ưu tiên tạo cơ hội để người dân tham gia cung cấp dịch vụ, sản xuất và kinh doanh sản phẩm truyền thống.
Chúng tôi cũng chú trọng khuyến khích thế hệ trẻ học hỏi, gìn giữ nghề truyền thống, dân ca, dân vũ và các giá trị văn hóa của dân tộc Thái. Mục tiêu không chỉ là thu hút thêm du khách mà quan trọng hơn là tạo việc làm, tăng thu nhập ổn định, giúp người dân từng bước thoát nghèo ngay trên quê hương mình. Khi văn hóa được bảo tồn, người dân được hưởng lợi từ du lịch và cộng đồng cùng chung tay phát triển, đó sẽ là nền tảng để Châu Tiến thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững.
Xin cảm ơn ông!