Ba cường quốc, ba mục tiêu
Cuộc gặp giữa lãnh đạo ba nước Trung Quốc - Mỹ - Nga ngày 19/11, bên lề Hội nghị Cấp cao APEC 2026 tại Thâm Quyến, diễn ra trong bối cảnh trật tự quốc tế chịu sức ép từ nhiều hướng: xung đột Nga - Ukraine, đối đầu Mỹ - Iran, cạnh tranh thương mại và công nghệ Mỹ - Trung, cùng những bất đồng về kiểm soát vũ khí hạt nhân.
Ba nhà lãnh đạo cùng có nhu cầu duy trì đối thoại, nhưng không nhất thiết cùng theo đuổi một đích đến.
Với Tổng thống Mỹ Donald Trump, ưu tiên nổi bật là đưa kiểm soát vũ khí hạt nhân trở lại chương trình nghị sự giữa các cường quốc. Sau khi Hiệp ước New START giữa Mỹ và Nga hết hiệu lực vào tháng 2/2026, Washington phải đối mặt với bài toán xây dựng một khuôn khổ mới trong điều kiện môi trường an ninh đã thay đổi sâu sắc.
Trong ngoại giao quốc tế, một cuộc gặp thượng đỉnh có thể mang nhiều ý nghĩa hơn những văn kiện được ký kết. Đôi khi, việc các nhà lãnh đạo đồng ý ngồi cùng bàn đã là một thông điệp chính trị. Nhưng từ đối thoại đến thỏa thuận, rồi từ thỏa thuận đến một cơ chế hợp tác bền vững, là những khoảng cách không dễ vượt qua.
Khác với thời kỳ Chiến tranh Lạnh, khi Mỹ và Liên Xô là hai trung tâm chính của cuộc chạy đua hạt nhân, Trung Quốc hiện là nhân tố ngày càng quan trọng trong cán cân sức mạnh chiến lược. Một thỏa thuận chỉ giữa Washington và Moscow khó có thể giải quyết đầy đủ những lo ngại dài hạn của Mỹ.
Tuy nhiên, mong muốn đưa Trung Quốc vào bàn đàm phán không đồng nghĩa với khả năng Bắc Kinh sẽ chấp nhận những nghĩa vụ tương tự Mỹ và Nga.
Đối với ông Trump, cuộc gặp còn có giá trị trên phương diện ngoại giao. Việc trực tiếp đối thoại với hai đối thủ chiến lược lớn nhất cho phép Nhà Trắng thể hiện vai trò chủ động trong xử lý các vấn đề toàn cầu, đồng thời tìm kiếm những thỏa thuận có thể làm giảm chi phí đối đầu.
Theo hãng thông tấn Tass, cuộc đàm phán giữa ba bên dự kiến diễn ra tại Kỳ Lâm Sơn Trang, khu nhà khách nhà nước ở Thâm Quyến, nơi từng tổ chức cuộc hội đàm toàn diện giữa Tổng thống Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình.
Nhưng cách tiếp cận của Washington chứa đựng một mâu thuẫn: Mỹ muốn ổn định quan hệ với các đối thủ để kiểm soát rủi ro, trong khi vẫn duy trì các công cụ gây sức ép về thương mại, công nghệ và an ninh.
Với Tổng thống Vladimir Putin, mục tiêu có phần khác biệt.
Trong bối cảnh xung đột Ukraine tiếp tục kéo dài và Nga chịu nhiều biện pháp trừng phạt, việc tham gia đối thoại trực tiếp với Mỹ và Trung Quốc giúp Moscow khẳng định rằng Nga vẫn là một chủ thể không thể bỏ qua trong những vấn đề an ninh chiến lược toàn cầu.
Nga có lợi ích trong việc khôi phục các kênh trao đổi với Washington, đặc biệt về ổn định hạt nhân, nhưng cũng muốn bảo đảm rằng những thỏa thuận mới không làm suy giảm vị thế chiến lược của mình.
Đối thoại với Mỹ còn có thể tạo thêm không gian ngoại giao cho Moscow. Dù vậy, sẽ là quá sớm nếu coi sự hiện diện của ông Putin tại Thâm Quyến là dấu hiệu cho thấy những bất đồng về Ukraine đã được thu hẹp.
Trong khi đó, Chủ tịch Tập Cận Bình bước vào cuộc gặp với những tính toán riêng.
Là nước chủ nhà APEC 2026, Trung Quốc có cơ hội thể hiện hình ảnh một cường quốc thúc đẩy hợp tác kinh tế, kết nối thương mại và ổn định quan hệ quốc tế. Việc lựa chọn Thâm Quyến, một trung tâm công nghệ hàng đầu, cũng góp phần nhấn mạnh tham vọng phát triển và vai trò của Trung Quốc trong nền kinh tế tương lai.
Bắc Kinh muốn duy trì môi trường quốc tế tương đối ổn định để phục vụ tăng trưởng, bảo vệ chuỗi cung ứng và giảm sức ép từ những hạn chế công nghệ của Mỹ.
Tuy nhiên, Trung Quốc không muốn sự ổn định ấy phải đánh đổi bằng việc chấp nhận một khuôn khổ an ninh do Washington định hình.
Đây chính là khác biệt căn bản: Mỹ muốn mở rộng phạm vi kiểm soát cạnh tranh chiến lược; Nga muốn bảo đảm vị thế và lợi ích an ninh; còn Trung Quốc muốn duy trì không gian phát triển, đồng thời tránh những ràng buộc có thể hạn chế sức mạnh đang gia tăng.
Những lợi ích giao nhau và giới hạn thỏa hiệp
Nếu chỉ nhìn vào những bất đồng, rất khó giải thích vì sao ba cường quốc vẫn cần đối thoại.
Thực tế, chính mức độ cạnh tranh ngày càng lớn khiến nhu cầu thiết lập những giới hạn trở nên cấp thiết.
Trong lĩnh vực hạt nhân, cả ba nước đều có lợi ích trong việc tránh tính toán sai lầm dẫn đến đối đầu trực tiếp. Một cuộc khủng hoảng vượt khỏi tầm kiểm soát sẽ gây tổn thất mà không bên nào có thể dễ dàng chấp nhận.
Tuy nhiên, lợi ích chung trong việc tránh chiến tranh không đồng nghĩa với sự thống nhất về cách thức kiểm soát vũ khí.
Mỹ và Nga sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn hơn đáng kể so với Trung Quốc. Bắc Kinh từ lâu cho rằng sự chênh lệch này cần được tính đến trước khi bàn về những nghĩa vụ cắt giảm mang tính tương đương.
Washington lại lo ngại rằng một cơ chế kiểm soát chỉ ràng buộc Mỹ và Nga sẽ không phản ánh đầy đủ sự thay đổi của cán cân hạt nhân trong những thập niên tới.
Bởi vậy, ngay cả việc thống nhất phạm vi đàm phán cũng đã là một thách thức.
Trong lĩnh vực kinh tế, Mỹ và Trung Quốc đều có lý do để ngăn cạnh tranh thương mại vượt khỏi tầm kiểm soát. Hai nền kinh tế gắn bó sâu sắc thông qua thị trường tiêu dùng, sản xuất công nghiệp, công nghệ và chuỗi cung ứng.
Nhưng sự phụ thuộc lẫn nhau không xóa bỏ cạnh tranh chiến lược.
Đối với Washington, những công nghệ như bán dẫn tiên tiến và trí tuệ nhân tạo không đơn thuần là hàng hóa thương mại mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia. Với Bắc Kinh, việc tiếp cận công nghệ và xây dựng năng lực tự chủ là điều kiện quan trọng để duy trì sức cạnh tranh dài hạn.
Do đó, hai bên có thể đạt những thỏa thuận hạn chế tổn thất kinh tế trước mắt, nhưng khó có thể nhanh chóng giải quyết bất đồng về vị trí dẫn đầu công nghệ.
Quan hệ Nga - Trung cũng không hoàn toàn đồng nhất về lợi ích.
Moscow và Bắc Kinh có nhiều điểm gặp nhau trong việc phản đối các biện pháp trừng phạt và sức ép từ phương Tây. Tuy nhiên, Nga ưu tiên các vấn đề an ninh, năng lượng và không gian ảnh hưởng chiến lược, trong khi Trung Quốc phải cân nhắc những lợi ích kinh tế rộng lớn với Mỹ, châu Âu và các đối tác châu Á.
Chính sự khác biệt ấy khiến quan hệ giữa ba cường quốc không thể được giản lược thành hai phe đối đầu cố định.
Mỗi bên đều muốn tận dụng quan hệ với hai bên còn lại để mở rộng lựa chọn chiến lược của mình.
Vì thế, Thâm Quyến có thể trở thành nơi các bên tìm kiếm những điểm cân bằng mới, nhưng chưa chắc là nơi hình thành một thỏa thuận toàn diện.
Từ đối thoại đến cơ chế hợp tác: Khoảng cách bao xa?
Một câu hỏi đáng chú ý sau cuộc gặp không phải là ba nhà lãnh đạo có đưa ra tuyên bố chung hay không, mà là liệu họ có thể thiết lập được những cơ chế đủ sức vận hành khi quan hệ tiếp tục căng thẳng.
Lịch sử quan hệ quốc tế cho thấy các thỏa thuận kiểm soát vũ khí thường không hình thành chỉ sau một cuộc gặp cấp cao. Chúng đòi hỏi quá trình đàm phán kỹ thuật kéo dài, cơ chế xác minh, trao đổi dữ liệu và những cam kết có thể kiểm chứng.
Đối với Mỹ, Nga và Trung Quốc, một khuôn khổ hợp tác thực chất trước hết có thể bắt đầu từ những mục tiêu khiêm tốn hơn: Duy trì đối thoại thường xuyên về ổn định chiến lược, xây dựng cơ chế liên lạc khẩn cấp, tăng minh bạch về học thuyết hạt nhân và giảm nguy cơ hiểu nhầm trong các cuộc khủng hoảng.
Đó là những lĩnh vực các bên có thể tìm thấy lợi ích chung mà chưa phải giải quyết ngay mọi tranh chấp.
Nhưng ngay cả những bước đi hạn chế này cũng đối mặt với trở ngại lớn nhất: thiếu lòng tin chiến lược.
Washington nghi ngờ những tham vọng dài hạn của Bắc Kinh và Moscow. Nga lo ngại về năng lực quân sự của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và các hệ thống vũ khí phương Tây. Trung Quốc phản đối việc Mỹ củng cố liên minh quân sự và duy trì những biện pháp hạn chế công nghệ nhằm vào mình.
Trong hoàn cảnh đó, bất kỳ cam kết nào cũng có nguy cơ bị diễn giải qua lăng kính cạnh tranh.
Một khó khăn khác là những vấn đề an ninh lớn không chỉ liên quan đến ba cường quốc.
Tương lai Ukraine không thể được quyết định bền vững nếu thiếu vai trò của Kiev. An ninh châu Âu không thể tách rời lợi ích của các nước châu Âu. Tương tự, ổn định ở châu Á - Thái Bình Dương còn phụ thuộc vào lựa chọn của nhiều quốc gia trong khu vực.
Nếu đối thoại ba bên bị nhìn nhận như một nỗ lực phân chia phạm vi ảnh hưởng, thay vì xây dựng những nguyên tắc hợp tác có tính bao trùm, nó có thể làm gia tăng nghi ngại hơn là củng cố ổn định.
Đây cũng là lý do những so sánh cuộc gặp Thâm Quyến với Hội nghị Yalta năm 1945 cần được nhìn nhận thận trọng.
Thế giới hiện nay không còn vận hành trong cấu trúc quyền lực như thời điểm kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai. Các nền kinh tế có mức độ phụ thuộc lẫn nhau sâu rộng, nhiều trung tâm quyền lực mới xuất hiện và các quốc gia vừa, nhỏ có thêm những công cụ hợp tác, liên kết để bảo vệ lợi ích.
Ba cường quốc có ảnh hưởng rất lớn, nhưng không thể đơn phương quyết định toàn bộ trật tự thế giới. Sự ổn định thực chất phải được xây dựng trên những nguyên tắc mà cả các quốc gia ngoài bàn đàm phán cũng có thể tin cậy.
Cuộc gặp tại Thâm Quyến vì thế đặt ra một phép thử lớn đối với ngoại giao cường quốc.
Nếu ba nhà lãnh đạo chỉ dừng lại ở những thông điệp thiện chí, cuộc gặp có thể tạo ra hiệu ứng chính trị nhất thời nhưng khó làm thay đổi xu hướng cạnh tranh dài hạn.
Ngược lại, nếu các bên thống nhất được một tiến trình đối thoại thường xuyên, với chương trình nghị sự cụ thể và những bước đi có thể kiểm chứng, đó sẽ là nền tảng ban đầu cho một cơ chế quản lý bất đồng.
Trong một thế giới ngày càng nhiều điểm nóng, đối thoại giữa các cường quốc là cần thiết. Nhưng giá trị của đối thoại không nằm ở việc các nhà lãnh đạo ngồi cùng một bàn, mà ở khả năng thiết lập những giới hạn để cạnh tranh không biến thành xung đột.
Thâm Quyến có thể mở ra một cánh cửa ngoại giao. Cánh cửa ấy dẫn tới hợp tác thực chất hay chỉ một khoảng lặng giữa những cuộc đối đầu, sẽ phụ thuộc vào những gì ba cường quốc sẵn sàng thực hiện sau khi hội nghị khép lại.