Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến có cuộc gặp thượng đỉnh với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin bên lề Hội nghị Cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến, Trung Quốc, trong tuần này.
Một trong những vấn đề trọng tâm dự kiến được thảo luận là Hiệp ước Cắt giảm vũ khí chiến lược mới (New START), sau khi thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Nga hết hiệu lực vào tháng 2/2026.
Trước đó, ông Trump bác bỏ đề xuất của Nga về việc gia hạn hiệp ước, thay vào đó yêu cầu xây dựng một thỏa thuận “mới, được cải thiện và hiện đại hóa”, có sự tham gia của Trung Quốc.
Tuy nhiên, Bắc Kinh từ lâu vẫn tỏ ra chưa sẵn sàng tham gia bất kỳ hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân nào.
New START được Mỹ và Nga ký năm 2010. Năm 2021, hiệp ước được gia hạn 5 năm.
Theo thỏa thuận, mỗi nước được phép triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, cùng 700 tên lửa tầm xa và máy bay ném bom. Hiệp ước cũng quy định giới hạn 800 bệ phóng tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, và cho phép mỗi bên tiến hành tối đa 18 cuộc thanh sát hằng năm tại các cơ sở vũ khí hạt nhân chiến lược của bên kia.
New START kế thừa một loạt thỏa thuận kiểm soát vũ khí giữa Mỹ và Nga, bắt đầu từ START I được ký năm 1991, vào giai đoạn cuối Chiến tranh Lạnh.
Đại dịch COVID-19 năm 2020 và cuộc xung đột Nga - Ukraine bùng phát năm 2022 khiến hoạt động thanh sát trực tiếp giữa Mỹ và Nga bị đình trệ. Hai nước phải dựa vào thông tin tình báo của mình để đánh giá mức độ tuân thủ của đối phương.
Dù vậy, New START vẫn đóng vai trò kiểm soát nhất định đối với 2 cường quốc sở hữu tổng cộng khoảng 86% số đầu đạn hạt nhân trên thế giới.
Thiếu lòng tin
Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), Trung Quốc hiện sở hữu khoảng 620 đầu đạn hạt nhân, trong khi Mỹ và Nga mỗi nước có hơn 5.000 đầu đạn.
Tuy nhiên, kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc đang mở rộng nhanh hơn bất kỳ quốc gia nào khác, với tốc độ bổ sung khoảng 100 đầu đạn mỗi năm, kể từ năm 2023.
Khi New START hết hiệu lực vào tháng 2, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm tuyên bố: “Kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc không ở cùng cấp độ với Mỹ và Nga, và Trung Quốc sẽ không tham gia các cuộc đàm phán giải trừ quân bị trong giai đoạn này”.
Trong khi đó, Mỹ cho rằng một thỏa thuận chỉ có Washington và Mátxcơva không còn phản ánh đúng cán cân sức mạnh hạt nhân trên toàn cầu.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhấn mạnh rằng việc kiểm soát vũ khí thực chất trong thế kỷ 21 không thể thiếu Trung Quốc, do kho vũ khí hạt nhân của nước này đang tăng nhanh.
Giáo sư Triệu Minh Hạo, công tác tại Viện Nghiên cứu Quốc tế thuộc Đại học Phúc Đán, cho rằng sự mất cân đối về quy mô lực lượng hạt nhân là nguyên nhân quan trọng khiến Trung Quốc phản đối việc tham gia hiệp ước với Mỹ và Nga.
Theo ông, Trung Quốc duy trì chính sách không sử dụng vũ khí hạt nhân trước và chỉ giữ lực lượng ở mức tối thiểu cần thiết để bảo đảm khả năng đáp trả.
Theo quan điểm của Trung Quốc, nước này vốn đã tự hạn chế quy mô kho vũ khí hạt nhân theo chính sách quốc phòng của mình. Nếu tham gia hiệp ước với Mỹ và Nga, Trung Quốc có thể bị hạn chế khả năng duy trì lực lượng hạt nhân để tự bảo vệ, đồng thời phải chấp nhận các cuộc thanh sát nghiêm ngặt, dù kho vũ khí của nước này nhỏ hơn nhiều so với 2 cường quốc còn lại.
GS Triệu cũng đề cập đến vấn đề lòng tin, vì Mỹ từng rút khỏi một số thỏa thuận kiểm soát vũ khí, trong đó có Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo (ABM) và Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung (INF).
Theo chuyên gia này, Trung Quốc cho rằng Mỹ sử dụng kiểm soát vũ khí như một công cụ địa chính trị.
Ông Tôn Thành Hạo, chuyên gia tại Trung tâm Chiến lược và An ninh Quốc tế thuộc Đại học Thanh Hoa, cho rằng Trung Quốc cũng tính đến hệ thống phòng thủ tên lửa, năng lực tấn công chính xác và các công nghệ mới nổi của Mỹ – những yếu tố có thể làm suy yếu khả năng đáp trả của Trung Quốc.
Chuyên gia William Yang, nhà phân tích cấp cao về Đông Bắc Á tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định Bắc Kinh chưa thấy lợi ích rõ ràng từ việc tham gia hiệp ước.
Theo ông, Trung Quốc có thể coi thỏa thuận này là một cơ chế nhằm hạn chế quá trình hiện đại hóa lực lượng hạt nhân, vì vậy muốn duy trì quyền tự chủ trong việc mở rộng kho vũ khí và nâng cấp năng lực quốc phòng.
Tuy nhiên, việc Trung Quốc nhanh chóng gia tăng số lượng đầu đạn cũng đặt ra những câu hỏi về mục tiêu dài hạn của nước này.
Ông Alejandro Reyes, chuyên gia chính sách châu Á - Thái Bình Dương và giáo sư tại Đại học Hồng Kông, cho rằng rất khó đánh giá mục tiêu hạt nhân của Trung Quốc, khi nước này cung cấp rất ít thông tin về chương trình phát triển vũ khí.
Theo các chuyên gia, Trung Quốc có thể cân nhắc tham gia khuôn khổ kiểm soát vũ khí 3 bên nếu Mỹ và Nga cắt giảm kho vũ khí xuống mức gần mức của Trung Quốc.
Giáo sư Triệu Minh Hạo cho rằng quá trình này có thể bắt đầu bằng những bước nhỏ, chẳng hạn như duy trì đối thoại ổn định về chiến lược Mỹ - Trung, tạm dừng các cuộc thử nghiệm, trao đổi dữ liệu và thông báo trước về các cuộc tập trận lớn.