Nhìn bề ngoài, quan hệ Mỹ - Trung phát đi những tín hiệu tích cực trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Trong chuyến thăm Washington hồi tháng 9, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump thể hiện mối quan hệ cá nhân thân thiện, đồng thời công khai ủng hộ mục tiêu xây dựng “ổn định chiến lược mang tính xây dựng” trong quan hệ song phương.
Tuy nhiên, đằng sau những tín hiệu ngoại giao tích cực, quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn bị chi phối bởi sự thiếu tin tưởng lẫn nhau và cuộc cạnh tranh quyền lực, ảnh hưởng trên phạm vi toàn cầu. Đây cũng là những yếu tố khiến triển vọng cải thiện quan hệ Mỹ - Trung vẫn đối mặt với nhiều thách thức, bất kể kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ ra sao.
Theo ông Chen Dongxiao, Chủ tịch Viện Nghiên cứu quốc tế Thượng Hải, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ khó tạo ra cú sốc mang tính xáo trộn đối với quan hệ Washington - Bắc Kinh, ngay cả khi cán cân quyền lực tại Quốc hội Mỹ thay đổi.
Ông Chen cho rằng những thay đổi trong cơ cấu Quốc hội Mỹ chủ yếu khiến chương trình nghị sự trong nước của Tổng thống Donald Trump trở nên phức tạp hơn, còn tác động lên chính sách đối ngoại sẽ tương đối hạn chế, do Tổng thống Mỹ vẫn có quyền tự chủ đáng kể trong lĩnh vực này.
“Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể định hình lại cục diện chính trị tại Quốc hội, nhưng không nhất thiết sẽ giáng một đòn mạnh gây xáo trộn lớn với quan hệ Trung - Mỹ”, ông Chen nhận định trong cuộc phỏng vấn với The Paper.
Nhiều cuộc thăm dò và dự báo trước bầu cử cho thấy đảng Dân chủ có cơ hội giành lại quyền kiểm soát Hạ viện trong cuộc bỏ phiếu ngày 3/11, qua đó khiến ông Trump đối mặt với tình trạng “vịt què” trong phần còn lại của nhiệm kỳ thứ 2. Quyền kiểm soát Thượng viện vẫn chưa ngã ngũ.
Theo ông Chen, ngay cả khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả 2 viện, ưu tiên của đảng này trong 2 năm tới nhiều khả năng vẫn là kiềm chế quyền lực hành pháp của ông Trump, thay vì tập trung đảo ngược chính sách với Trung Quốc.
Nguyên nhân là cả 2 đảng đều có nhiều điểm đồng thuận trong chiến lược đối với Bắc Kinh.
“Hai đảng có nhiều điểm đồng thuận đáng kể trong chiến lược đối với Trung Quốc, do đó không có nhiều động lực để đảo ngược hoàn toàn khuôn khổ chính sách hiện hành”, ông Chen nói.
Hai phép thử lớn
Một trong những vấn đề có thể khiến quan hệ Mỹ - Trung gia tăng căng thẳng sau bầu cử là đảo Đài Loan (Trung Quốc).
Ông Chen lưu ý rằng Quốc hội Mỹ từ lâu không hài lòng với những lần ông Trump trì hoãn bán vũ khí cho Đài Bắc. Sau bầu cử, các nghị sĩ thuộc cả 2 đảng có thể gia tăng sức ép nhằm thúc đẩy các thương vụ này.
Dù vậy, khả năng Quốc hội gây sức ép buộc ông Trump tái khẳng định sự ủng hộ đối với Đài Loan vẫn chưa rõ ràng. Các nghị sĩ Cộng hòa đến nay chưa thể hiện sẵn sàng thúc đẩy vấn đề này, trong khi ông Trump nhiều khả năng sẽ phớt lờ sức ép từ đảng Dân chủ.
“Chừng nào năng lực và sự tập trung của ông ấy chưa bị các cuộc điều tra chính trị trong nước chi phối hoàn toàn, và Quốc hội chưa coi chính sách Trung Quốc là mục tiêu trọng tâm, ông ấy vẫn có thể đóng vai trò tích cực trong việc duy trì sự ổn định trong quan hệ với Trung Quốc”, ông Chen nhận định.
Bên cạnh đó, AI được đánh giá là vấn đề có thể mang lại những hệ quả sâu rộng hơn đối với cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung.
Dù ông Trump đang thể hiện nỗ lực cải thiện quan hệ cá nhân với ông Tập, bản thân Tổng thống Mỹ và các thành viên trong chính quyền đã công khai tuyên bố Washington phải giành chiến thắng trong cuộc cạnh tranh AI với Bắc Kinh. Quan điểm này cũng nhận được sự chia sẻ từ nhiều nghị sĩ Dân chủ.
Điều đáng chú ý là cạnh tranh và hợp tác trong lĩnh vực AI có thể cùng tồn tại trong quan hệ Mỹ - Trung. Trong khi Washington và Bắc Kinh đều tìm cách giành lợi thế chiến lược, hợp tác giữa 2 nước cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát những nguy cơ mà AI có thể gây ra với an ninh quốc tế.
Do đó, Quốc hội Mỹ khóa mới sẽ phải tìm cách dung hòa hai mục tiêu: vừa cạnh tranh với Trung Quốc để giành lợi thế trong lĩnh vực AI, vừa hợp tác với Bắc Kinh nhằm xử lý những rủi ro toàn cầu chung.
