Chiều 24/9, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Trần Lưu Quang cho biết, tính đến 14 giờ chiều, địa phương này vẫn thiếu khoảng gần 8.300 cuốn, chiếm tỉ lệ 0,04%, chủ yếu là sách Công nghệ lớp 9 và Lịch sử - Địa lý ở một số lớp.
Sáng nay, 25/9, Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội Nguyễn Văn Hiền thông tin, tính đến thời điểm này, học sinh cơ bản đủ SGK để học tập. “Còn một số rất ít học sinh thiếu một số cuốn, chủ yếu là sách học kỳ II”, ông Hiền nói.
Trong khi đó, tối 24/9, Bộ GD&ĐT báo cáo Thủ tướng, đã phát hành thêm bảo đảm cung ứng đủ gần 800 nghìn bản SGK thiếu.
Trước đây, toàn quốc sử dụng một chương trình, một bộ SGK. Từ năm 2020 - 2021, thực hiện chủ trương xã hội hóa, cả nước thực hiện một chương trình, nhiều bộ SGK.
Khi đó, có 3 bộ sách song song gồm: Kết nối tri thức với cuộc sống, Chân trời sáng tạo và Cánh Diều.
Các địa phương, nhà trường có quyền lựa chọn các đầu sách phù hợp để dạy học. Thực tế đó, đã phát sinh những tình huống, học sinh lớp sau không thể học sách của lớp trước. Các nhà trường muốn quyên góp, từ thiện SGK cũng không biết nên gửi về đâu, vì không rõ trường nào học sách gì.
Đến năm học này, cả nước quay lại sử dụng một bộ SGK thống nhất của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, các bất cập nêu trên được giải quyết. Tuy nhiên, năm học này lại xảy ra tình trạng thiếu SGK trầm trọng.
Ngày 20/9, tại phiên giải trình, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn nhận trách nhiệm, việc thiếu SGK thuộc về Bộ GD&ĐT, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các địa phương lập kế hoạch có tính dự báo chưa chính xác.
Ông Sơn cũng nhìn nhận, năm học này, toàn quốc sử dụng một bộ sách thống nhất là “thuận lợi hơn”.
Điểm nghẽn nằm ở dự báo và điều phối
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT) cho rằng, với tình trạng thiếu SGK năm nay, Bộ GD&ĐT đã đặt thời hạn cung ứng đủ sách cho học sinh trước ngày 15/7 nhưng không đạt. Với học sinh, đi học mà chưa có sách là trở ngại lớn.
Theo TS Vinh, sự biến động nhu cầu SGK năm nay có những nguyên nhân khách quan nhưng những biến động này không thể là lời giải thích cho toàn bộ tình trạng thiếu sách.
Vấn đề cốt lõi, theo phân tích của TS Hoàng Ngọc Vinh, là khả năng dự báo và ứng phó của hệ thống.
Khi nhu cầu thay đổi, thông tin có được chuyển kịp thời đến nhà xuất bản, đơn vị phát hành không? Kế hoạch in, dự trữ, điều chuyển có được cập nhật chưa? Những câu hỏi này cần được trả lời bằng hồ sơ và kết quả thực tế.
Theo ông Vinh, để thiếu SGK, trách nhiệm của đơn vị nào cần được xác định theo từng khâu cụ thể. Bộ GD&ĐT chịu trách nhiệm về chỉ đạo, dự báo và điều phối; địa phương phải bảo đảm số liệu nhu cầu và triển khai chính sách; nhà xuất bản, đơn vị phát hành chịu trách nhiệm về sản xuất, dự trữ và giao hàng; nhà trường cần cập nhật nhu cầu và hỗ trợ học sinh.
Để tình trạng này không lặp lại, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng nhu cầu sách cần được cập nhật đến từng trường, lớp, đầu sách ngay từ khâu tuyển sinh; đồng thời phân biệt rõ sách còn sử dụng được, sách được cấp hoặc cho mượn và sách phụ huynh phải mua. Khi quy mô trường lớp thay đổi, dữ liệu cũng phải được điều chỉnh ngay.
Cùng với đó, địa phương cần thông báo sớm, cụ thể cho từng phụ huynh về phạm vi, thời điểm và loại sách được cấp miễn phí. Nhà xuất bản và đơn vị phát hành cần công khai lượng tồn, tiến độ giao hàng và phương án điều chuyển.
Quan trọng hơn, mỗi trường hợp báo thiếu sách phải có một đầu mối tiếp nhận, thời hạn xử lý và người theo dõi đến khi học sinh thực sự nhận được sách. Bởi thước đo cuối cùng của việc cung ứng không phải là bao nhiêu cuốn sách đã được in hay xuất kho, mà là học sinh có đủ sách khi bước vào năm học hay chưa.
Cần một chuỗi cung ứng không còn bị động
Ông Lê Trung Kiên, Phó Viện trưởng Viện tâm lý Giáo dục và đào tạo Hà Nội cho rằng, để xảy ra tình trạng thiếu SGK đầu năm học mới như năm nay là sự cố hết sức đáng buồn. Hàng triệu học sinh không được tận hưởng cảm giác "thơm tho mùi giấy mới" khi cầm trên tay những bộ sách mới để đến trường, vốn là một thứ cảm xúc tích cực, đáng nhớ tuổi học trò. Tuy ngày nay, SGK không còn là phương tiện học tập duy nhất, nó vẫn có vai trò và ý nghĩa rất riêng, đặc biệt với các em nhỏ vùng sâu vùng xa nơi điều kiện thiếu thốn.
Với trẻ vùng sâu vùng xa, việc thiếu sách đầu năm học gây ảnh hưởng nghiêm trọng do thiếu các học liệu bổ trợ khác. Các con không được tiếp xúc với công nghệ, với sách điện tử nên sự việc ảnh hưởng nặng nề hơn.
Giáo viên phải chịu thêm áp lực, phải điều chỉnh kế hoạch dạy học, linh hoạt theo tình trạng thiếu sách. Phụ huynh lo lắng, bức xúc, xếp hàng dài mua sách vì thiếu. Sự việc cũng tạo gánh nặng cho hệ thống giáo dục như, gấp rút điều chuyển hơn 8 triệu bản sách giữa các vùng, in bổ sung hàng chục triệu bản trong thời gian rất ngắn.
Theo ông Kiên, Bộ GD&ĐT, Nhà xuất bản Giáo dục và các địa phương cần rút kinh nghiệm, xử lý quy trình để sang năm không lặp lại tình trạng thiếu SGK. Trong đó, cần cải thiện dự báo, xây dựng chuỗi cung ứng linh hoạt, kết nối dữ liệu, dự phòng sách, và hoàn thiện cơ chế quản lý.
Theo một chuyên gia giáo dục khác, với SGK, dự báo không thể đơn giản dựa trên tổng số học sinh mà phải xác định đến từng địa phương, trường, khối lớp, môn học và đầu sách, đồng thời tính đến số sách học sinh đã có hoặc có thể sử dụng lại, số học sinh thuộc diện được cấp hoặc hỗ trợ, biến động tuyển sinh, chuyển trường và thay đổi về tổ chức trường lớp. Do đó, nếu không làm tốt ở một mắt xích nào đó hoặc cập nhập chậm, chưa chính xác thông tin kéo theo cả hệ thống phân phối có thể bị sai lệch.
Cũng theo chuyên gia này, với những gì đã diễn ra, Bộ GD&ĐT cần chịu trách nhiệm về đánh giá tác động khi chuyển sang một bộ SGK, xây dựng kế hoạch tổng thể, kiểm tra năng lực sản xuất, phân phối, dữ liệu và phương án dự phòng.
Nhà xuất bản, đơn vị phát hành chịu trách nhiệm về kế hoạch sản xuất, tồn kho, dự trữ, khả năng in bổ sung và phân phối. Địa phương, nhà trường phải bảo đảm số liệu học sinh và nhu cầu từng đầu sách chính xác, kịp thời.
Nếu địa phương cho rằng đã đăng ký đủ, nhà xuất bản khẳng định sản xuất đúng số lượng, cơ quan quản lý cho biết đã chỉ đạo đầy đủ nhưng học sinh vẫn thiếu sách, điều đó cho thấy thiếu sự liên thông giữa các khâu.
Cần xác định cụ thể khâu nào dự báo sai, phản ứng chậm hoặc thiếu phương án dự phòng để quy trách nhiệm thiếu SGK như vừa qua.
