Mỏ vàng bị bỏ quên

Sách là nền tảng cho ngành sáng tạo

Tọa đàm Sách và công nghiệp văn hóa được tổ chức trong khuôn khổ Hội sách và văn hóa đọc TP Hà Nội ngày 21/4. Tọa đàm thu hút sự tham dự của nhiều diễn giả, chuyên gia đầu ngành văn hóa, xuất bản cùng tìm ra lời đáp cho câu hỏi: Sách đang đứng ở đâu trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa Việt Nam?

Nói về tầm quan trọng của sách, các diễn giả khẳng định sách là tri thức gốc, kiến thức nguyên bản - nền tảng để sáng tạo ra nhiều sản phẩm phái sinh, từ đó góp phần tạo nên hệ sinh thái công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Trên cơ sở đó, bà Khúc Thị Hoa Phượng - Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam - nhấn mạnh khi đã có nguồn tri thức nguyên bản, vấn đề không chỉ dừng lại ở hoạt động xuất bản, mà còn nằm ở cách phát huy và chuyển hóa giá trị nội dung trong những không gian sáng tạo đa dạng.

"Chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận sách, không chỉ sản xuất đơn lẻ mà phải hướng tới việc xây dựng các hệ sinh thái tương ứng với từng dòng sách, từng nhóm nội dung. Chính sự liên kết và phát triển đồng bộ đó sẽ tạo ra sức bật cho công nghiệp văn hóa, góp phần giúp lĩnh vực này tại Việt Nam phát triển vững vàng hơn trong thời gian tới", bà Khúc Thị Hoa Phượng nêu.

Trên thế giới, việc phát triển các sản phẩm phái sinh từ sách như phim hoạt hình, điện ảnh hay vật phẩm lưu niệm đã trở nên phổ biến, trong khi tại Việt Nam, mô hình này vẫn gần như vắng bóng.

Theo bà Phượng, nguyên nhân chủ yếu nằm ở việc thiếu hệ sinh thái đồng bộ. Điều này thể hiện rõ ở các thể loại như kỳ ảo hay trinh thám vốn được xem là “mỏ vàng” của công nghiệp văn hóa toàn cầu lại chưa có được vị thế trong nước. Thực tế, nhiều tác giả trẻ đã thử sức với dòng truyện kỳ ảo song gặp không ít trở ngại do thiếu các điều kiện hỗ trợ cần thiết để phát triển lâu dài.

Bên cạnh đó, việc tư liệu lịch sử và văn hóa còn rời rạc, thiếu tính hệ thống khiến các dự án sáng tạo gặp nhiều khó khăn ngay từ khâu nghiên cứu. Việc này thể hiện rõ trong các dự án điện ảnh cần sử dụng dữ liệu lịch sử, văn hóa lớn.

Từ góc nhìn của người làm phim, nhà sản xuất Cao Phượng Diễm cho biết sách hỗ trợ hiệu quả cho công việc của mình. Tuy nhiên, trong quá trình làm ra tác phẩm về nhân vật lịch sử Hoàng Thị Thế - minh tinh Việt Nam từng tỏa sáng tại châu Âu, bà và ê-kíp vẫn gặp không ít khó khăn.

Theo đó, tư liệu phục vụ dự án này ở Việt Nam tuy không thiếu nhưng còn phân tán, thiếu tính hệ thống, khiến quá trình khai thác gặp nhiều trở ngại và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tác phẩm. Chính vì vậy, để tái hiện nhân vật một cách đầy đủ và chính xác, ê-kíp buộc phải tìm đến các trung tâm lưu trữ ở Pháp - nơi nguồn tư liệu được tổ chức khoa học, với thông tin rõ ràng, bài bản từ, giúp việc nghiên cứu, làm phim trở nên thuận lợi hơn.

Phát triển thị trường "ngách"

Thực tế cho thấy, ý tưởng phát triển các sản phẩm hay hệ thống sản phẩm phái sinh từ sách không phải không có, tuy nhiên, rào cản về nguồn lực, tài chính, chính sách... đang làm chậm lại quá trình phát triển này.

Từ bài học từ các nước láng giềng có nền công nghiệp văn hóa phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia hay Trung Quốc... TS. Nguyễn Mạnh Hùng - nhà sáng lập và Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books - cho rằng Việt Nam tuy tiến chậm nhưng có thể đi những bước chắc chắn bằng cách thúc đẩy tài nguyên sẵn có thành sản phẩm giá trị hoặc đơn giản hơn, nhà xuất bản có thể chọn cho mình một "ngách" phát triển riêng, độc đáo.

"Đơn cử Thái Hà books, từ nguồn cảm hứng sau chuyến thăm một nhà xuất bản tại Italy - nơi bán những cuốn sách đặc biệt với giá không dưới 10.000 USD, tôi đã quyết định phát triển dòng sách làm từ chất liệu độc đáo như bèo tây, bã dừa, bã mía nhằm hướng tới thị trường nước ngoài. Việc đi vào các thị trường ngách như vậy là một hướng đi khả thi để tồn tại và phát triển trong bối cảnh hiện nay", TS. Nguyễn Mạnh Hùng phân tích.

Những sản phẩm này có số lượng xuất bản không lớn nhưng luôn trong tình trạng hết hàng. Thậm chí, những sản phẩm có bìa "độc bản" luôn có số lượng đặt trước lớn ngay khi chưa chính thức phát hành. Từ những dẫn chứng đó, ông Hùng khẳng định vấn đề của Việt Nam không phải là thiếu chất liệu hay câu chuyện mà điểm yếu nằm ở cách làm thiếu tính hệ thống, thiếu sự liên kết liên ngành và thiếu chiến lược dài hạn.

Để sách thực sự trở thành nền tảng của công nghiệp văn hóa, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần một chiến lược tổng thể ở tầm quốc gia, đồng thời, xây dựng hệ sinh thái đồng bộ, từ sáng tác, biên tập, phát hành đến truyền thông và thương mại hóa sản phẩm.

Việc đẩy mạnh quảng bá, xúc tiến thương mại sách cũng cần được quan tâm, chú trọng. Việc chủ động kết nối, quảng bá và tìm kiếm đối tác, nhà đầu tư cũng trở thành điều kiện tiên quyết để biến ý tưởng thành sản phẩm thực tế.

Các nghị quyết, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước về phát triển văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó có xuất bản, như Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; Chỉ thị 04-CT/TW năm 2026 về hoạt động xuất bản trong tình hình mới... sẽ là đòn bẩy quan trọng để ngành xuất bản phát triển mạnh mẽ theo chiều sâu, gắn với hệ sinh thái văn hóa rộng lớn.

​

​

​

​

​

​

​