Đạo diễn Việt đánh cược với phim lịch sử

Chỉ trong vòng hơn một năm, hàng loạt dự án quy mô lớn được công bố liên tiếp: Đất đỏ, Mật mã Đông Dương, Nữ biệt động Sài Gòn, Hoàng hậu cuối cùng, Chiến bào, Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh... Hầu hết những người trong cuộc đều thừa nhận đây là dòng phim khó thu hồi vốn nhất, nhưng họ vẫn làm.

Ngốn vốn, ngốn thời gian và dễ gây tranh cãi

Nếu nhìn lại khoảng một thập niên trước, rất hiếm hãng phim tư nhân lựa chọn đề tài lịch sử. Nguyên nhân là dòng phim này ngốn kinh phí lớn, thời gian chuẩn bị kéo dài, chưa kể những yêu cầu nghiên cứu khắt khe trong khi khả năng sinh lời rất khó dự đoán.

Nhưng từ sau hiệu ứng của Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối và Mưa đỏ, nhiều nhà đầu tư bắt đầu nhìn thấy tín hiệu tích cực từ khán giả. Không phải mọi bộ phim lịch sử đều chắc chắn thành công, nhưng công chúng đã chứng minh họ sẵn sàng mua vé nếu tác phẩm đủ chỉn chu và tạo được cảm xúc. Đó có lẽ là nguyên nhân chính khiến từ đầu năm đến nay, liên tiếp có những dự án phim lịch sử ra mắt.

Các bối cảnh trải dài từ lịch sử trung đại, cận đại đến hiện đại như: Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh khai thác truyền thuyết xoay quanh triều Đinh dưới góc nhìn huyền sử; Chiến bào đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lên màn ảnh; Hoàng hậu cuối cùng lấy cảm hứng từ cuộc đời Nam Phương hoàng hậu; Đất đỏ kể về nữ anh hùng Võ Thị Sáu; Mật mã Đông Dương khai thác đề tài tình báo; Nữ biệt động Sài Gòn tái hiện lực lượng biệt động trong chiến tranh chống Mỹ.

Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình cho biết, khi làm Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ vua Đinh, gần như mọi thứ đều phải tạo dựng từ đầu: cung điện, trang phục, vũ khí, mật thất, bối cảnh chiến trận. Việt Nam vẫn chưa có một phim trường cổ trang quy mô lớn. Vì vậy, các đoàn phim phải di chuyển qua nhiều tỉnh thành, tận dụng di tích sẵn có hoặc dựng bối cảnh tạm thời rồi tháo dỡ sau khi quay xong.

Mỗi ngày bấm máy đều là một áp lực tài chính. Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình nói rằng, kỹ xảo cũng là gánh nặng không nhỏ. Nhiều dự án phải kết hợp các công ty hậu kỳ trong nước với đối tác Hàn Quốc hoặc Thái Lan để xử lý hình ảnh.

Riêng những cảnh mang yếu tố huyền sử đòi hỏi nhiều tháng thử nghiệm nhằm tìm ra ngôn ngữ hình ảnh vừa đủ hoành tráng nhưng vẫn mang bản sắc văn hóa Việt. Chi phí vì thế tăng lên đáng kể trong khi khả năng thu hồi vốn vẫn là dấu hỏi.

Vừa ra mắt dự án Chiến bào, đạo diễn Victor Vũ và nhà sản xuất Đinh Ngọc Diệp công bố kịch bản đã được phát triển hơn một năm, dựa trên Đại Việt sử ký toàn thư, Lam Sơn thực lục, các nghiên cứu trong và ngoài nước, cùng hệ thống tư liệu tại di tích, đền thờ, văn bia liên quan đến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Đoàn phim còn mời GS.TSKH Trần Ngọc Thêm làm cố vấn văn hóa, lịch sử. Nghĩa là ngay từ tiền kỳ, phim đã vận hành gần như một dự án nghiên cứu, phức tạp gấp nhiều lần so với một kịch bản điện ảnh thông thường.

Hoàng hậu cuối cùng cũng mất thời gian không kém. Ê-kíp mất nguyên sáu năm chuẩn bị trước khi bấm máy. Phim ghi hình tại điện Kiến Trung, Đại Nội Huế cùng nhiều địa điểm ở Đà Lạt, Buôn Ma Thuột, TPHCM và cả vùng Chabrignac của Pháp, nơi Nam Phương hoàng hậu sống những năm cuối đời. Các diễn viên được đào tạo diễn xuất và lễ nghi cung đình suốt 9-10 tháng trước ngày khởi quay.

Dự án Đất đỏ cho đến nay đã nhận gần 1.200 hồ sơ chỉ để tìm người hóa thân thành Võ Thị Sáu nhưng vẫn chưa tìm ra ứng cử viên thích hợp. Theo nhà sản xuất Hoàng Quân, mục tiêu của ê-kíp không phải tìm một ngôi sao phòng vé mà là “một diễn viên có thể khiến khán giả tin rằng đó chính là Võ Thị Sáu trên màn ảnh”.

Đây đều là những quy trình hiếm gặp ở điện ảnh thương mại Việt Nam trước đây. Với phim hài, tình cảm hoặc kinh dị, ngôi sao có thể là lợi thế lớn. Nhưng với phim lịch sử, sức hút ngôi sao chưa chắc đủ. Nhân vật lịch sử đã có sẵn trong ký ức công chúng. Khán giả có hình dung riêng về Võ Thị Sáu, Nam Phương hoàng hậu, Bảo Đại, Lê Lợi hay những chiến sĩ trong chiến tranh cách mạng.

Một lựa chọn sai có thể kéo theo tranh cãi. Vì vậy, nhiều đoàn phim chọn cách đãi cát tìm vàng, chấp nhận casting nhiều vòng, đào tạo diễn viên trong nhiều tháng, đặt độ phù hợp với nhân vật lên trước độ nổi tiếng.

Một phép thử lớn của điện ảnh Việt

Việc nhiều đạo diễn cùng lúc lựa chọn phim lịch sử không có nghĩa dòng phim này đã bước vào giai đoạn đánh đâu thắng đó. Theo nhà sản xuất Trịnh Bích Ngọc, đây vẫn là thể loại có tỷ lệ rủi ro cao nhất của điện ảnh Việt.

“Chi phí lớn, thời gian chuẩn bị dài, yêu cầu chuyên môn phức tạp, áp lực từ công chúng và khả năng hoàn vốn khó dự đoán khiến mỗi dự án đều là một cuộc đánh cược. Nhưng chính việc ngày càng nhiều nhà sản xuất tư nhân chấp nhận bước vào cuộc chơi cho thấy một sự thay đổi quan trọng trong tư duy đầu tư.

Phim lịch sử không còn bị định vị như một nhiệm vụ tuyên truyền đơn thuần, mà đang được xem là một sản phẩm văn hóa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế”, bà Ngọc phân tích.

Trả lời câu hỏi vì sao các đạo diễn vẫn lao vào dòng phim lịch sử, khi rủi ro lớn như vậy, nhà phê bình Thảo Đan cho rằng, lý do đầu tiên và quan trọng nhất là thị trường đã có tín hiệu. Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối từng đạt 72,6 tỷ đồng chỉ sau vài ngày công chiếu, rồi cán mốc 150 tỷ đồng vào tháng 4/2025.

Mưa đỏ còn tạo cú hích mạnh hơn. Phim rời rạp với doanh thu 714 tỷ đồng, tương đương gần 28 triệu USD và hiện nắm giữ kỷ lục là tác phẩm có doanh thu cao nhất mọi thời đại tại phòng vé Việt Nam. Đây là những con số đủ trở thành “định hải thần châm” cho một số đạo diễn.

Tuy nhiên, nhà phê bình Thảo Đan khẳng định, không nên hiểu thành công của một vài phim là tham chiếu cho cả dòng phim. Trên thực tế, Địa đạo và Mưa đỏ có những lợi thế riêng: thời điểm phát hành, mức độ truyền thông, cảm xúc xã hội, đề tài chiến tranh cách mạng gần với ký ức cộng đồng, cùng sự cộng hưởng của tinh thần yêu nước.

Những yếu tố này không thể sao chép cơ học sang mọi dự án. Một phim huyền sử về thời Đinh, một phim về Nam Phương hoàng hậu hay một phim về Lam Sơn sẽ phải tự tìm cách chinh phục khán giả bằng ngôn ngữ điện ảnh riêng.

Là người có nhiều kinh nghiệm trong việc đưa phim Việt tham dự các giải thưởng và sân chơi điện ảnh quốc tế, nhà sản xuất Trịnh Bích Ngọc nhận định, phim Việt rất khó đối đầu Hollywood về kỹ xảo, khó cạnh tranh Hàn Quốc về hệ thống ngôi sao và khó so với Trung Quốc về quy mô sản xuất, nhưng lịch sử Việt Nam lại là nguồn chất liệu riêng, không thể nhập khẩu. Nếu được kể tốt, đây là phần khác biệt mà điện ảnh Việt có thể mang ra thị trường.

Thách thức lớn nhất của dòng phim này vì thế theo bà Ngọc, không chỉ là tiền. Đó còn là năng lực tiết chế. Một bộ phim lịch sử cần đủ tự do sáng tạo để thành điện ảnh, nhưng cũng cần đủ cẩn trọng để không làm tổn thương ký ức cộng đồng. Cần đủ hấp dẫn để khán giả mua vé, nhưng cũng cần đủ sâu sắc để không biến lịch sử thành phông nền trang trí. Cần sự đồng hành của chuyên gia, nhưng không thể để bộ phim trở thành bài giảng.