Ngày 29/10, Hội Nhạc sĩ Việt Nam tổ chức hội thảo Bảo hộ và thương mại hóa bản quyền âm nhạc trong kỷ nguyên số, với sự tham dự của hơn 100 đại biểu là nhạc sĩ, nhà sản xuất âm nhạc, đại diện cơ quan quản lý, tổ chức bản quyền và các đơn vị liên quan.
Hội thảo tập trung vào thực trạng xâm phạm quyền tác giả trên môi trường mạng, những thách thức từ trí tuệ nhân tạo (AI) và khả năng ứng dụng công nghệ để phát hiện vi phạm, quản lý quyền sở hữu trí tuệ, khai thác giá trị kinh tế của các tác phẩm âm nhạc.
Hàng nghìn tác phẩm bị khai thác, tác giả khó kiểm soát
Phát biểu tại hội thảo, Thiếu tướng, nhạc sĩ Đức Trịnh - Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam - cho rằng sự phát triển của công nghệ đã làm thay đổi sâu sắc hoạt động sáng tác, phổ biến và khai thác âm nhạc.
Theo ông, môi trường số tạo điều kiện để tác phẩm tiếp cận công chúng nhanh chóng, vượt qua giới hạn địa lý. Tuy nhiên, chính sự thuận tiện này cũng khiến việc kiểm soát sử dụng tác phẩm trở nên phức tạp.
Nhiều bài hát được đăng tải lại, phối khí, biểu diễn hoặc sử dụng vào mục đích thương mại trên các nền tảng trực tuyến mà chưa có sự cho phép của chủ sở hữu quyền. Không ít nhạc sĩ biết tác phẩm của mình được sử dụng rộng rãi nhưng không nắm được số lượng đơn vị khai thác cũng như khoản tiền bản quyền đáng lẽ được hưởng.
Nhạc sĩ Đức Trịnh dẫn một số trường hợp tác phẩm quen thuộc bị sử dụng tại nhiều địa điểm, trên nhiều kênh khác nhau nhưng việc thu tiền bản quyền mới chỉ thực hiện được ở một phần nhỏ.
Nhạc sĩ Giáng Son trải qua thời gian dài vướng tranh chấp bản ghi Giấc mơ trưa với BH Media, sau gần 5 năm mới thắng kiện. Nhạc sĩ Đức Trịnh cũng cho biết dù nắm rất chắc những kiến thức về bản quyền, ông cũng từng bị khiếu nại bản quyền khi đăng tải chính ca khúc của mình lên mạng.
Trước đó, một đơn vị thu âm đã bán lại album gồm 10 bài hát của Hội Nhạc sĩ Việt Nam, trong đó có bài Hoa dại do ông sáng tác, cho một trung tâm khác đăng ký bản quyền. Khi ông đưa ca khúc lên kênh cá nhân, hệ thống báo vi phạm, khiến kênh bị khóa.
Nhạc sĩ Đức Trịnh cũng đề cập những trường hợp tác phẩm bị doanh nghiệp sử dụng trong các sản phẩm âm nhạc mà tác giả không được thông báo đầy đủ.
Theo Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, sự xuất hiện của AI tiếp tục đặt ra những thách thức mới khi dữ liệu âm nhạc có thể bị thu thập, xử lý và tái tạo bằng các công cụ tự động.
“Để bảo vệ thành quả lao động nghệ thuật, chúng ta không thể dừng lại ở sự bức xúc hay lời than phiền, mà cần hành động thiết thực và đồng bộ. Trong đó, thách thức từ công nghệ phải được giải quyết bằng chính công nghệ”, nhạc sĩ Đức Trịnh nhấn mạnh.
Mỗi tác phẩm âm nhạc cần có một 'căn cước số'
Từ góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Bùi Minh Tuấn - Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Công nghệ DipNET - cho rằng muốn phát triển thị trường bản quyền âm nhạc, trước hết phải giải quyết bài toán định danh tác phẩm và minh bạch thông tin sở hữu.
Theo ông Tuấn, một bài hát ngày nay không còn chỉ xuất hiện trên sân khấu, phát thanh hay truyền hình như trước. Tác phẩm có thể được khai thác trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến, mạng xã hội, dịch vụ giải trí, tại nhà hàng, khách sạn, quán cà phê hoặc trong những sản phẩm nghe nhìn.
Mỗi hình thức sử dụng lại gắn những quyền và điều kiện khai thác khác nhau. Chẳng hạn, việc tác giả cho phép một ca sĩ biểu diễn bài hát tại một chương trình không đồng nghĩa với việc đơn vị tổ chức được quyền ghi hình, phát hành thương mại hoặc chuyển giao tác phẩm cho bên thứ ba.
Tương tự, một đơn vị được phép sử dụng bài hát trong thời gian ba tháng không thể mặc nhiên tiếp tục khai thác sau thời hạn đã thỏa thuận.
Theo ông Tuấn những khác biệt này đòi hỏi thông tin về tác phẩm, tác giả, chủ sở hữu và phạm vi cấp phép phải được ghi nhận rõ ràng, có khả năng truy xuất khi phát sinh giao dịch hoặc tranh chấp.
Giải pháp mà doanh nghiệp giới thiệu là xây dựng hệ thống định danh số cho tác phẩm âm nhạc, trong đó mỗi tác phẩm được gắn mã nhận diện cùng hồ sơ thông tin liên quan.
Hồ sơ có thể ghi nhận tên tác phẩm, tác giả, những người tham gia sáng tạo, chủ sở hữu quyền và các thỏa thuận khai thác. Khi có hoạt động cấp phép, thông tin về bên được sử dụng, phạm vi, thời hạn và điều kiện sử dụng cũng được cập nhật để phục vụ đối chiếu.
Ông Tuấn cho rằng đây còn là yếu tố quan trọng để thu hút đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp văn hóa, bởi nhà đầu tư cần xác định được quyền sở hữu và khả năng khai thác thương mại của tài sản trí tuệ trước khi quyết định rót vốn.
Tại hội thảo các đại biểu được giới thiệu và trải nghiệm một số thao tác rà soát, định danh tác phẩm trên nền tảng. Tuy nhiên hiệu quả phát hiện vi phạm, mức độ bao phủ dữ liệu và khả năng thu hồi tiền bản quyền của hệ thống vẫn cần được đánh giá qua quá trình triển khai thực tế.
