Hoàn thành bồi thường, tái định cư chưa đồng nghĩa với việc ổn định được cuộc sống
Sáng 29/10, thảo luận về dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (đoàn Cần Thơ) đề cập đến vấn đề phục hồi sinh kế và theo dõi đời sống sau thu hồi đất, cho biết, dự thảo luật đã xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế, yêu cầu điều tra thu nhập trước khi phê duyệt phương án, nhưng chưa rõ cơ chế, trách nhiệm liên quan.
Bên cạnh các biện pháp cần thiết để hỗ trợ người bị thu hồi đất có việc làm, thu nhập ổn định, đại biểu kiến nghị bổ sung quy định: “Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải xác định các trường hợp bị mất hoặc giảm đáng kể thu nhập do thu hồi đất và biện pháp phục hồi sinh kế phù hợp. Nội dung phục hồi sinh kế phải có kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả; được lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và phê duyệt đồng thời với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư”.
Đại biểu đoàn Cần Thơ cũng đề nghị bổ sung trách nhiệm của UBND cấp tỉnh tổ chức theo dõi, đánh giá việc làm, thu nhập và điều kiện sống sau thu hồi đất; chỉ đạo thực hiện hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung khi người dân chưa ổn định được sinh kế do tác động trực tiếp của việc thu hồi đất.
“Chính phủ quy định thời gian theo dõi, phương pháp đánh giá và cơ chế phối hợp, trong đó cần có sự tham gia của người bị ảnh hưởng. Việc điều tra thu nhập phải phản ánh chu kỳ sản xuất, kinh doanh; sử dụng nhiều nguồn chứng cứ phù hợp, không chỉ căn cứ vào hóa đơn hoặc chứng từ thuế. Cách làm này đặc biệt cần thiết đối với sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản”, bà Diễm lưu ý.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng), cho biết, dù dự thảo đã có quy định nhưng việc xác định thu nhập trước khi thu hồi đất mới chỉ phản ánh điều kiện sống ban đầu của người dân. “Vấn đề quan trọng hơn là sau khi thu hồi đất, đời sống của họ sẽ như thế nào”, bà Nga cho hay.
Đại biểu ví dụ, một hộ nông dân có thể được bố trí chỗ ở mới nhưng không còn đất sản xuất. Một người lao động lớn tuổi có thể nhận tiền hỗ trợ chuyển đổi nghề nhưng không còn khả năng tìm được việc làm phù hợp... "Trong những trường hợp ấy, việc hoàn thành chi trả bồi thường và bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định được cuộc sống”, bà Nga nhìn nhận.
Từ phân tích trên, đại biểu cho rằng, chính sách thu hồi đất phải được đánh giá không chỉ bằng tiến độ giải phóng mặt bằng mà còn bằng khả năng ổn định đời sống và phục hồi sinh kế của những người bị ảnh hưởng.
Vì vậy, theo bà Nga, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần xác định những nhóm người có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu sau thu hồi đất, để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, đặc biệt đối với hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Đồng thời, cần quy định trách nhiệm của cơ quan Nhà nước trong việc tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.
Mặt khác, nguyên tắc về trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm thực hiện chính sách “phục hồi sinh kế” cần được xác lập ngay trong luật, tránh tình trạng chính sách hỗ trợ đã được phê duyệt nhưng việc thực hiện thiếu nguồn lực, thiếu theo dõi và không xác định rõ trách nhiệm.
Làm rõ ngay nguyên tắc đánh giá “điều kiện tương đương”
Cũng liên quan đến xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế cho người dân, đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cho biết, báo cáo giải trình đã nêu định hướng chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, yêu cầu bảo đảm hạ tầng, điều kiện sinh hoạt phù hợp với phong tục và ưu tiên tái định cư tại chỗ.
Ông Mai thống nhất với định hướng đó, song đề nghị làm rõ ngay nguyên tắc đánh giá “điều kiện tương đương”. Việc đánh giá không chỉ dựa trên hạ tầng và nhà ở mà phải tính đến khả năng tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và sinh hoạt cộng đồng.
Đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, đồng thời xác định trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư. Bởi dù chính sách đã được tiếp thu về định hướng, việc thiếu tiêu chí đo lường và đầu mối chịu trách nhiệm vẫn có thể khiến người dân có chỗ ở mới nhưng mất nguồn sống, nhất là tại địa bàn miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng) cũng nhìn nhận, chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống của hàng triệu người dân và cũng là một trong những nguyên nhân phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện kéo dài.
Theo ông, cần chuyển mạnh từ tư duy bồi thường giá trị đất bị thu hồi sang bảo đảm khả năng ổn định và phát triển cuộc sống của người dân sau thu hồi đất. Đại biểu cũng đề nghị bổ sung rõ hơn nguyên tắc: Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được xây dựng trên cơ sở đánh giá khả năng phục hồi sinh kế, điều kiện nhà ở và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu; xác định trách nhiệm theo dõi, đánh giá đời sống người dân sau tái định cư.
