Mỗi mùa thu hoạch đi qua, các vùng đồng ruộng ven đô lại đối mặt với bài toán xử lý lượng lớn phế phụ phẩm. Như tại xã Ứng Thiên, thống kê cho thấy mỗi năm địa phương phát sinh khoảng 26.745 tấn phụ phẩm nông nghiệp, chủ yếu là rơm rạ, song tỷ lệ đưa vào tái sản xuất vẫn ở mức khiêm tốn. Cùng với đó, hoạt động chăn nuôi mỗi ngày thải ra khoảng 93,4 tấn chất thải rắn và hơn 512 m³ nước thải. Nếu không có giải pháp thu gom và tái chế bài bản, đây sẽ là nguồn áp lực lớn đè nặng lên môi trường sống nông thôn.
Thực tế thời gian qua, một số hợp tác xã trên địa bàn Hà Nội đã chủ động biến nguồn phế thải này thành nguồn lợi kinh tế thông qua việc khép kín quy trình sản xuất. Tại An Lạc Farm thuộc Hợp tác xã Hà Nội Xanh (xã Ô Diên), cỏ dại, lá cây và các tàn dư đồng ruộng sau thu hoạch được tập kết, xử lý và ủ hoai bằng chế phẩm sinh học thành phân hữu cơ vi sinh. Nguồn phân bón tự chế này phục vụ trực tiếp cho việc chăm sóc vùng trồng bưởi Diễn, hoa cảnh và hơn 300 loại cây dược liệu của đơn vị. Bà Bá Thị Nguyệt Thu, Giám đốc Hợp tác xã cho biết, việc tuần hoàn phế phẩm ngay trong trang trại không chỉ giải quyết triệt để khâu rác thải mà còn giảm bớt áp lực chi phí vật tư đầu vào.
Mô hình liên kết tận dụng phụ phẩm cũng đang phát huy hiệu quả rõ nét tại Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ môi trường Bavifa (xã Yên Bài). Chất thải rắn từ các chuồng trại chăn nuôi bò, lợn của hộ thành viên được thu gom, tách nước, sau đó phối trộn cùng rơm rạ, bã đậu, bã bia và thân ngô sẵn có. Ứng dụng men vi sinh do Học viện Nông nghiệp Việt Nam chuyển giao, hỗn hợp này được ủ thành phân hữu cơ để bón ngược lại cho đồng cỏ voi và ngô sinh khối. Giải pháp tuần hoàn này không chỉ cung cấp nguồn thức ăn xanh, an toàn cho đàn vật nuôi mà còn nâng cao chất lượng đất canh tác, hướng tới nền nông nghiệp sạch và bền vững.
Bên cạnh đó, hợp tác xã còn tận dụng thân ngô non và cỏ già băm nhỏ để ủ chua làm thức ăn thô xanh dự trữ. Ông Nguyễn Hữu Thuận, Giám đốc Hợp tác xã Bavifa chia sẻ, việc tận dụng chéo giữa trồng trọt và chăn nuôi giúp các thành viên tiết kiệm 20 - 30% chi phí mua phân bón hóa học và thức ăn công nghiệp mỗi vụ.
Tháo gỡ nút thắt, mở rộng chuỗi giá trị tuần hoàn
Mặc dù tiềm năng rất lớn từ rơm rạ, thân ngô, vỏ quả đến chất thải chăn nuôi, lâm nghiệp hay thủy sản, nhưng thực tế tỷ lệ phụ phẩm được tái sử dụng hiện nay mới chỉ đạt khoảng 10 - 35%. Phần lớn khối lượng còn lại vẫn bị vứt bỏ, đốt lộ thiên ngoài đồng ruộng hoặc xả thải trực tiếp, vừa lãng phí tài nguyên vừa ảnh hưởng xấu đến chất lượng không khí và nguồn nước.
Để giải bài toán này, GS.TS Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam cho rằng, nông nghiệp tuần hoàn là xu thế tất yếu của đô thị, trong đó cần thiết lập mối liên kết chặt chẽ: nhà khoa học hỗ trợ công nghệ, hợp tác xã tổ chức thu gom tập trung và doanh nghiệp mở rộng thị trường tiêu thụ.
Cùng với liên kết chuỗi, việc định hình lại tư duy quản lý là yếu tố mang tính quyết định. Ông Tạ Văn Tường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, ngành nông nghiệp đang phối hợp cùng các địa phương chuyển mạnh từ quan điểm “xử lý phế phẩm” sang “khai thác giá trị phụ phẩm”, xem đây là nguồn nguyên liệu đầu vào cho các chu trình sản xuất tiếp theo.
Định hướng thời gian tới của thành phố là tập trung hỗ trợ nguồn vốn, chuyển giao kỹ thuật và thúc đẩy thành lập các cơ sở sơ chế, chế biến quy mô vừa và nhỏ tại cơ sở. Đồng thời, các chính sách liên quan đến phát triển thị trường tín chỉ carbon, ưu đãi cho doanh nghiệp đầu tư vào năng lượng sinh khối và hỗ trợ hợp tác xã hoàn thiện chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng sẽ từng bước được triển khai, tạo lập thị trường bền vững cho các sản phẩm tái sinh từ nông nghiệp.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.
