Hà Nội hiện sở hữu quy mô không gian làng nghề lớn nhất cả nước với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó có 337 làng nghề truyền thống đã được công nhận chính thức theo các tiêu chí khắt khe. Dấu ấn nổi bật trong bức tranh kinh tế di sản của Thủ đô là sự vươn tầm quốc tế của các địa danh tiêu biểu như gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, khảm trai – sơn mài Chuyên Mỹ hay mỹ nghệ Sơn Đồng khi từng bước gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.
Song song với sản xuất thuần túy, việc chuyển đổi công năng sang dịch vụ trải nghiệm đã định hình nên những điểm sáng kinh tế nông thôn rõ nét, điển hình như mô hình du lịch sinh thái nông thôn đạt chuẩn OCOP 4 sao tại xã Hồng Vân hay chuỗi du lịch di sản gắn với bảo tồn cộng đồng tại làng cổ Đường Lâm mang lại sinh kế bền vững và nâng cao thu nhập thực tế cho người dân bản địa. Tuy nhiên, phần lớn không gian nông thôn còn lại của Thủ đô vẫn chưa khai thác hết dư địa từ nguồn lực văn hóa bản địa.
Khảo sát thực tế tại các địa phương chỉ ra những "điểm nghẽn" lớn về hạ tầng, cụ thể là rào cản đất đai và công tác quy hoạch đồng bộ. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát cho biết, nhu cầu phát triển các mô hình nông nghiệp kết hợp du lịch, giáo dục trải nghiệm hiện nay là rất lớn. Tuy nhiên, khi người dân có ý tưởng muốn đầu tư bài bản các hạng mục như khu trải nghiệm, không gian trưng bày, bãi đỗ xe hay khu vệ sinh phục vụ du khách thì ngay lập tức gặp vướng mắc liên quan đến quy định đất đai, cấp phép xây dựng công trình phụ trợ và các thủ tục hành chính liên quan.
Bên cạnh nút thắt mặt bằng, công tác định hướng quy hoạch đồng bộ từ cấp thành phố hiện vẫn thiếu cụ thể, gây lúng túng cho cơ sở. Minh chứng tại làng nghề mây tre đan Phú Vinh, dù có khoảng 70% số hộ gắn bó với nghề nhưng nơi đây chưa được công nhận là Điểm du lịch cấp thành phố. Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh, Chủ tịch Hội Mây tre Phú Nghĩa nhận định, do thiếu quy hoạch chung và dòng khách ổn định, việc một số nghệ nhân chủ động cải tạo nhà xưởng, xây phòng trưng bày hiện nay vẫn mang tính đơn lẻ, tự phát, khiến hiệu quả kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có.
Cần một “bộ lọc” chính sách để cởi trói dòng vốn trong dân
Để tháo gỡ các vướng mắc, đánh thức tiềm năng của mô hình “nông thôn sáng tạo”, giới chuyên gia và người trong cuộc khẳng định: Đã đến lúc Hà Nội cần thay đổi tư duy quản lý, chuyển từ "siết chặt" sang "kiến tạo bệ phóng".
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát cho rằng, Hà Nội nên nghiên cứu áp dụng cơ chế thí điểm dành riêng cho các mô hình nông thôn sáng tạo, làng nghề sáng tạo và giáo dục di sản tại các vùng có điều kiện đặc thù như Đường Lâm, Bát Tràng. Trong đó, cơ quan quản lý cần đưa ra quy định rõ ràng về việc sử dụng đất phục vụ mô hình trải nghiệm gắn với bảo tồn; cho phép xây dựng các công trình phụ trợ thiết yếu với quy mô phù hợp, đồng thời kiểm soát chặt chẽ về mặt kiến trúc và môi trường. Ngoài ra, việc thiết lập cơ chế “một cửa” hỗ trợ các dự án văn hóa sáng tạo sẽ giúp rút ngắn đáng kể quy trình thủ tục, giảm thiểu chi phí cho người dân và doanh nghiệp.
Về chiến lược phát triển dài hạn, nông thôn Hà Nội cần được định hình theo hướng hệ sinh thái liên kết chặt chẽ năm thành tố: Sản xuất - văn hóa - du lịch - công nghệ - thị trường. Song song với đó, thành phố cần thúc đẩy tiến trình chuyển đổi số toàn diện, áp dụng từ khâu truy xuất nguồn gốc, quảng bá thương hiệu sản phẩm cho đến phát triển các mô hình du lịch thông minh.
Đặc biệt, các chính sách cần quán triệt nguyên tắc đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Khi người dân bản địa được trực tiếp tham gia vào hoạt động sáng tạo, quản lý và thụ hưởng thành quả kinh tế từ chính di sản của cha ông, mô hình “nông thôn sáng tạo” mới có thể đạt được mục tiêu phát triển bền vững.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.
