Vì sao thực phẩm bẩn vẫn ngang nhiên tồn tại?

Liên tiếp triệt phá đường dây thực phẩm bẩn

Cách đây ít ngày, Công an TPHCM đã triệt phá đường dây sản xuất, buôn bán hơn 4 tấn bột ngọt giả thương hiệu nổi tiếng. Cơ quan điều tra đã khởi tố, bắt tạm giam Dương Thị Yến Oanh, Thạch Hiểu và Dương Thị Yến Xuân về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là phụ gia thực phẩm.

Trước đó, Thạch Hiểu bị bắt quả tang đang vận chuyển nhiều thùng hàng giả, không hóa đơn chứng từ tại khu vực đường Cầu Kinh.

Cuối tháng 3, lực lượng chức năng kiểm tra Công ty TNHH Nông Sản Mai Xuân Thành tại xã Bình Mỹ cùng nhiều đầu mối tiêu thụ khác và phát hiện đường dây sản xuất thực phẩm chức năng nhãn hiệu Emo’s chứa chất cấm Sibutramine. Theo điều tra, đường dây do Trần Thị Như Hảo và Nguyễn Trọng Anh điều hành từ năm 2018. Tang vật thu giữ gồm hơn 5.200 gói sản phẩm, 639kg nguyên liệu cùng nhiều máy móc. Chỉ riêng trong tháng 2 và tháng 3/2026, giá trị hàng giả đã lên tới hơn 3,4 tỷ đồng.

Đầu tháng 5, Công an TPHCM tiếp tục khởi tố vụ án sản xuất thịt bò giả từ thịt heo nái. Nguyễn Văn Thái và Nguyễn Văn Thắng bị cáo buộc thu mua heo nái giá rẻ. Sau đó, các đối tượng dùng hóa chất Sodium Metabisulphite khử mùi, nhuộm huyết heo nhằm biến thịt heo thành thịt bò bán ra thị trường. Ngoài ra, hóa chất này còn được các đối tượng dùng để “làm tươi” thịt bò đông lạnh kém chất lượng. Mỗi ngày, cơ sở tiêu thụ khoảng 260kg thịt bẩn tại nhiều chợ. Tổng cộng, các đối tượng đã tiêu thụ hơn 15 tấn thịt bò giả và khoảng 50 tấn thịt bò ngâm hóa chất, thu lợi hơn 9 tỷ đồng.

Tại Tây Ninh, Công an tỉnh cũng bắt tạm giam Nguyễn Anh Tiến, Giám đốc chi nhánh Công ty TNHH Tập đoàn Tiến Thịnh Phát để điều tra về hành vi sản xuất nước yến giả. Lực lượng chức năng thu giữ hơn 400.000 sản phẩm yến thành phẩm cùng hơn 1 tấn nguyên liệu, phụ gia. Nhóm này sử dụng mạng xã hội như TikTok, Facebook để quảng cáo sai sự thật, tung chiêu khuyến mãi nhằm tiêu thụ hàng kém chất lượng.

Các vụ việc trên cho thấy thực phẩm bẩn không còn là những hành vi nhỏ lẻ, tự phát mà đã hình thành những đường dây có tổ chức, hoạt động trong thời gian dài, thu lợi hàng tỷ đồng. Điểm chung là các đối tượng đều bất chấp nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng để đổi lấy lợi nhuận.

“Không có tóc" nên không sợ?

Trao đổi với PV báo Tiền Phong, bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm (ATTP) TPHCM nhìn nhận, thực trạng ATTP hiện đang đối mặt với những mảng tối đáng báo động.

Đáng sợ nhất không phải là những vụ ngộ độc cấp tính gây nôn mửa, tiêu chảy do vi khuẩn ngày nắng nóng – vốn chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Mối nguy hiểm thực sự nằm ở chỗ các loại hóa chất cấm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và đặc biệt là sự tráo đổi tinh vi giữa phụ gia thực phẩm với phụ gia công nghiệp giá rẻ. Những chất độc này không làm người ăn đổ bệnh ngay lập tức mà lặng lẽ tích tụ qua năm tháng, để rồi hàng chục năm sau mới phát tác thành những căn bệnh nan y quái ác.

“Trên đời vốn không có thứ gì ngon, bổ mà lại rẻ nhưng chính tâm lý chuộng giá rẻ của người tiêu dùng đã vô tình tạo đất diễn cho những doanh nghiệp thiếu lương tâm, sẵn sàng biến hóa, "phù phép" thịt heo thành thịt bò hay sử dụng hóa chất công nghiệp tràn lan” – Bà Lan nói.

Cũng theo bà Lan, trong cuộc chiến ngăn chặn thực phẩm bẩn, các cơ quan quản lý đang phải đối mặt với những rào cản pháp lý và thực tế vô cùng nan giải.

Khâu tiền kiểm hiện nay lộ rõ lỗ hổng lớn, khi doanh nghiệp được tự mang sản phẩm đi kiểm nghiệm để làm hồ sơ tự công bố. Điều này dẫn đến thực trạng "vở sạch chữ đẹp" trên giấy tờ vì họ sẽ thử cho đến khi đạt yêu cầu, hoặc dùng mẫu chuẩn khác để nộp, thậm chí có cả tình trạng làm khống phiếu kiểm nghiệm.

Trong khi đó, khâu hậu kiểm tra đột xuất lại bị ràng buộc ngặt nghèo, còn thanh tra theo kế hoạch thì quy trình phê duyệt rườm rà. Một quyết định đi kiểm tra phải trình qua quá nhiều cấp. Đến khi được duyệt và ban hành thì các cơ sở vi phạm đã kịp dọn dẹp sạch sẽ, không còn dấu vết gì để xử lý.

Kể cả khi sự cố ngộ độc đã xảy ra, quy trình điều tra dịch tễ, cấy ủ vi khuẩn và xác định tỷ lệ thương tật để chốt mức phạt cũng mất rất nhiều thời gian. Chưa kể luật còn cho doanh nghiệp thêm 5 ngày để giải trình, khiến việc xử lý bị kéo dài, làm giảm đi tính răn đe kịp thời mà dư luận mong mỏi.

“Tại TPHCM, từ năm 2018 đến nay đã có khoảng 300.000 hồ sơ tự công bố sản phẩm thực phẩm thông thường. Cơ quan chức năng không thể lấy mẫu toàn bộ sản phẩm lưu thông trên thị trường mà chủ yếu kiểm tra ngẫu nhiên hoặc tập trung vào nhóm có nguy cơ cao. Vì vậy, nhiều vụ việc chỉ bị phát hiện khi đã xảy ra hậu quả hoặc có phản ánh từ người dân, báo chí” – bà Lan nói.

Thách thức lớn nhất và nhức nhối nhất hiện nay chính là việc kiểm soát các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ. Đây là những đối tượng "không có tóc" nên hoàn toàn không sợ bị "nắm tóc". Các cơ sở này không có danh tiếng hay thương hiệu lớn để mà lo mất uy tín. Chính vì vậy, dù bị phát hiện vi phạm hay bị áp mức phạt nặng, các cơ sở này vẫn dửng dưng hoạt động, sẵn sàng dẹp tiệm cũ để mở ngay một tiệm mới hoặc áp dụng chiến thuật "du kích" dọn chạy liên tục.

Điển hình như tại các chợ đầu mối, bên trong lồng chợ được kiểm soát nghiêm ngặt bao nhiêu thì ngay phía ngoài hàng rào, thực phẩm bẩn lại bủa vây bấy nhiêu. Các đối tượng sẵn sàng thuê nhà dân xung quanh chợ để kinh doanh trái phép, cứ thấy bóng dáng lực lượng chức năng là ôm hàng bỏ chạy, khi lực lượng đi khuất lại bày ra bán tiếp.

Theo bà Lan, để thực phẩm bẩn không còn đất sống cần siết chặt cả tiền kiểm lẫn hậu kiểm, tăng quyền kiểm tra đột xuất và hoàn thiện cơ chế pháp lý để xử lý nhanh, đủ sức răn đe hơn. Tuy nhiên, bên cạnh vai trò của cơ quan quản lý, người tiêu dùng cũng cần thay đổi thói quen chuộng hàng giá rẻ, thiếu quan tâm đến nguồn gốc xuất xứ sản phẩm.