Khoảng trống chuyên gia tâm lý trong thể thao Việt Nam
Trước giờ thi đấu các môn tại Asiad 20, những lời nhắc như “bình tĩnh”, “tự tin”, “tập trung” thường được ban huấn luyện dành cho các vận động viên. Nhưng trong thể thao đỉnh cao, nhắc VĐV giữ bình tĩnh không đồng nghĩa với việc trang bị cho họ cách làm điều đó. Khi thiếu chuyên gia tâm lý đồng hành để giúp vận động viên nhận diện áp lực, điều chỉnh trạng thái và đứng dậy sau sai sót, yêu cầu “phải vững vàng” có thể trở thành một gánh nặng khác đặt lên vai từng cá nhân.
Trao đổi với Tiền Phong tại Nagoya (Nhật Bản), Trưởng đoàn Thể thao Việt Nam Nguyễn Hồng Minh cho biết, đoàn thể thao việt Nam hiện chưa có chuyên gia tâm lý để giải tỏa áp lực cho các VĐV. Chúng ta còn thiếu những hỗ trợ khoa học toàn diện, trong đó có “liệu pháp giải tỏa tâm lý”.
Bắn súng cho thấy khoảng trống ấy đáng lưu tâm đến mức nào. Ở nội dung 10m súng ngắn hơi hỗn hợp nam nữ, Phạm Quang Huy và Trịnh Thu Vinh đạt 578 điểm, vượt kỷ lục vòng loại Asiad một điểm nhưng chỉ đứng thứ sáu, không giành quyền vào chung kết. Hai xạ thủ bắn tổng cộng 192 điểm ở loạt đầu, 196 điểm ở loạt thứ hai rồi còn 190 điểm ở loạt cuối. Ông Minh xem đây là một trong những kết quả khiến mình nuối tiếc nhất bởi "sự căng cứng hiện rõ trong từng loạt bắn" và cho rằng áp lực có thể đã ảnh hưởng đến các xạ thủ ở thời điểm quyết định.
Kết quả chung của đội tuyển cũng cho thấy cơ hội đã ở rất gần nhưng chưa đủ để tạo nên bước bứt phá. Bắn súng Việt Nam giành một HCĐ ở nội dung 10m súng ngắn hơi đồng đội nữ. Trịnh Thu Vinh xếp thứ tư ở chung kết 25m súng ngắn nữ, còn Phạm Quang Huy về thứ tư ở chung kết 25m súng ngắn bắn nhanh nam. Ở lượt bắn quyết định suất tranh huy chương của nội dung sau, Huy chỉ đạt hai điểm trúng.
Những con số ấy không chứng minh tâm lý là nguyên nhân duy nhất khiến VĐV hụt huy chương; kỹ thuật, thể lực, chiến thuật và kinh nghiệm đều có vai trò. Nhưng chúng cho thấy đây là khâu cần được chuẩn bị nghiêm túc như những phần còn lại của quá trình huấn luyện.
"Dù có những điểm sáng rất đáng trân trọng như HCV môn karate hay HCV môn cầu mây, nhưng ở các môn được đầu tư lớn như bắn súng hay rowing, chúng ta đã lỡ hẹn với vị trí cao nhất. Khâu giải tỏa áp lực tâm lý cho các vận động viên chủ lực ở những thời điểm quyết định vẫn là điểm yếu cũ, bên cạnh bài toán duy trì thể lực khi lịch thi đấu quá dày", Trưởng đoàn Thể thao Việt Nam Nguyễn Hồng Minh chia sẻ với Tiền Phong.
Bản lĩnh cần được rèn, không chỉ được yêu cầu
Bắn súng có thể nói là môn thể thao đặc thù, liên quan đến yếu tố tâm lý nhiều nhất, đặt VĐV trước yêu cầu giữ tập trung trong thời gian dài, kiểm soát hơi thở và lặp lại chính xác từng thao tác. Liên đoàn Bắn súng Thế giới (ISSF) dẫn chia sẻ của xạ thủ súng trường Đức Anna Janssen: những thay đổi nhỏ về độ căng cơ, kỳ vọng hay lời tự nhủ có thể ảnh hưởng đến nhóm đạn trên bia. Vì vậy, chuyên gia tâm lý thể thao không chỉ động viên VĐV trước giờ thi đấu. Họ giúp từng người xây dựng quy trình trước mỗi phát bắn và cách trở lại nhịp thi đấu sau sai sót.
Ở Trung Quốc, chuyên gia tâm lý được đưa vào đội ngũ hỗ trợ đội tuyển bắn súng. Cơ quan thể thao nước này cho biết, VĐV được tư vấn theo đặc điểm cá nhân, đồng thời tập mô phỏng các tình huống có thể xảy ra ở chung kết. Trong chu kỳ chuẩn bị Olympic Paris, chuyên gia của đội tuyển Trung Quốc cho biết họ kết hợp các bài tập rèn khả năng chú tâm vào hiện tại, kỹ thuật hình dung động tác và tư vấn riêng cho từng VĐV. Một xạ thủ ít kinh nghiệm quốc tế còn được tập luyện tâm lý trước giải và chuẩn bị nội dung hướng dẫn để sử dụng khi thi đấu. Đây là sự chuẩn bị kéo dài qua tập luyện, chứ không chỉ xuất hiện sau khi VĐV đã thất bại.
Sự chuẩn bị ấy cũng song hành với thành tích nổi bật của đội tuyển bắn súng Trung Quốc tại Asiad 20. Họ đứng đầu bảng huy chương môn bắn súng với 16 HCV, 6 HCB và 4 HCĐ. Riêng nội dung 10m súng trường hơi nam, Sheng Lihao giành HCV cá nhân với kỷ lục châu Á 254,2 điểm, còn đội nam đoạt HCV đồng đội bằng kỷ lục thế giới 1.899 điểm. Trung Quốc cũng giành cú đúp HCV ở 50m súng trường 3 tư thế nữ và lập kỷ lục thế giới khi vô địch đồng đội hỗn hợp bắn đĩa bay. Những con số ấy không có nghĩa chuyên gia tâm lý là yếu tố duy nhất làm nên huy chương. Nhưng điều đó cho thấy Trung Quốc xây dựng một hệ thống chuẩn bị nhiều mặt, trong đó hỗ trợ tâm lý được chú trọng đưa vào quá trình huấn luyện và thi đấu cùng với kỹ thuật, thể lực và hồi phục.
Nhật Bản thậm chí đưa chuyên gia tâm lý hỗ trợ đến sát nơi thi đấu. Tại Asiad 20, nước chủ nhà lập các điểm hỗ trợ của Trung tâm Thể thao thành tích cao ở Nagoya và sân bay Chubu Centrair, trong đó có dịch vụ tư vấn tâm lý trực tiếp hoặc trực tuyến. Họ cũng tổ chức huấn luyện kỹ năng tâm lý, tập huấn cho VĐV và HLV, cùng tư vấn cá nhân. Nội dung trao đổi có thể liên quan đến trạng thái tinh thần, cơ thể, môi trường tập luyện và các mối quan hệ, chứ không giới hạn ở một trận đấu.
Hàn Quốc cũng có Viện Khoa học Thể thao cung cấp đánh giá, tư vấn và huấn luyện tâm lý cho VĐV. Trước Asiad 20, Ủy ban Thể thao và Olympic Hàn Quốc tổ chức chương trình rèn luyện tinh thần cho khoảng 220 VĐV, HLV thuộc 20 môn. Những ví dụ này không có nghĩa mọi ngôi sao đều được một chuyên gia riêng theo sát từng phút. Điểm khác biệt là các đoàn có hệ thống chuyên môn để VĐV và HLV tiếp cận hỗ trợ khi cần, cả trong giai đoạn chuẩn bị lẫn tại giải đấu.
Trao đổi với Tiền Phong, một lãnh đạo ngành thể thao nhấn mạnh chuyên gia tâm lý cần đồng hành với VĐV trước, trong và sau thi đấu, thay vì chỉ xuất hiện khi phong độ sa sút. “Chuyên gia tâm lý thể thao không chỉ động viên VĐV trước giờ thi đấu. Họ giúp VĐV hiểu phản ứng của bản thân trước áp lực và luyện tập các tình huống có thể xảy ra. Trong cuộc thi, chuyên gia hỗ trợ VĐV duy trì quy trình đã rèn luyện và lấy lại sự tập trung sau sai sót. Sau chiến thắng hay thất bại, VĐV cũng cần có nơi để trao đổi, nhìn lại trải nghiệm, xử lý những bài thi mới và chuẩn bị cho chặng tiếp theo. Đó là quá trình rèn luyện và chăm sóc sức khỏe tinh thần, chứ không chỉ tìm đến chuyên gia khi VĐV sa sút phong độ. Chuyên gia tâm lý cần phối hợp với huấn luyện viên, bởi mỗi xạ thủ có cách phản ứng khác nhau trước điểm số, sai sót và áp lực thành tích”.
Bắt đầu từ những môn chịu áp lực cao
Một nghiên cứu đăng trên Frontiers in Psychology tháng 5/2026 đã theo dõi 14 xạ thủ súng trường hơi trình độ cao, trong chương trình "rèn khả năng tập trung" kéo dài bảy tuần. Nhóm nghiên cứu ghi nhận các VĐV cải thiện về khả năng điều tiết sự chú ý, dù kết quả điểm bắn chưa thể kết luận chương trình có làm tăng thành tích một cách ổn định hay không. Tuy nhiên, đây là hướng tiếp cận có cơ sở nói lên tầm quan trọng của việc hỗ trợ tâm lý trong thi đấu thể thao.
Với thể thao Việt Nam tại Asiad 20 cũng vậy, không thể chỉ từ một kết quả để kết luận việc thiếu chuyên gia tâm lý khiến một VĐV lỡ huy chương. Thành tích còn phụ thuộc kỹ thuật, thể lực, chiến thuật, trang bị và kinh nghiệm thi đấu. Nhưng khi chính Trưởng đoàn nhận định VĐV trọng điểm chưa được giải tỏa áp lực tốt, khoảng trống về nhân lực tâm lý đã trở thành vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc.
Khi chưa đủ nguồn lực, thể thao Việt Nam không nhất thiết phải bố trí một chuyên gia riêng cho từng VĐV ngay lập tức. Chúng ta có thể bắt đầu bằng một nhóm chuyên gia tâm lý thể thao ở cấp đội tuyển quốc gia, ưu tiên những môn có yêu cầu tập trung và độ chính xác cao như bắn súng, bắn cung, thể dục dụng cụ...Nhóm này cần phối hợp với HLV, bác sĩ và chuyên gia phục hồi, đồng thời duy trì tư vấn riêng tư để VĐV yên tâm chia sẻ. HLV có thể nhận biết dấu hiệu căng thẳng và hỗ trợ ban đầu, nhưng không thể thay thế người được đào tạo chuyên môn.
Trong bối cảnh đó, bài toán của thể thao Việt Nam là xây dựng đội ngũ hỗ trợ có thể đồng hành dài hạn với VĐV, phối hợp cùng HLV, bác sĩ và chuyên gia phục hồi. Những môn đòi hỏi độ tập trung và chính xác cao cần được ưu tiên: đánh giá nhu cầu từng VĐV, luyện các kịch bản áp lực trong tập luyện, duy trì tư vấn riêng tư và tiếp tục hỗ trợ sau giải đấu. Khi đó, “bản lĩnh” không chỉ là yêu cầu đặt lên vai VĐV, mà còn là năng lực được rèn luyện và nâng đỡ bằng một hệ thống chuyên môn.
