Năm 2026, thầy Đinh Trần Phương, giáo viên bộ môn Vật lý, Trường THPT Chuyên Hà Nội Amsterdam (Hà Nội) được Sở GD&ĐT Hà Nội giao nhiệm vụ lãnh đạo đội tuyển 1 tham dự kỳ thi Olympic Thiên văn và Vật lý Thiên văn quốc tế.
Năm nay, lần đầu tiên Việt Nam trở thành quốc gia đăng cai kỳ thi. Với lợi thế chủ nhà, Việt Nam được cử hai đội tuyển tham gia gồm đội Hà Nội và đội Việt Nam với tổng cộng 10 thí sinh. Kết quả chung cuộc, cả 10 học sinh đều đoạt giải xuất sắc với 6 Huy chương Vàng và 4 Huy chương Bạc.
So với kỳ thi năm ngoái chỉ có 5 học sinh tham dự (đạt 1 Huy chương Vàng, 3 Huy chương Bạc, 1 Huy chương Đồng), thành tích năm nay đánh dấu bước tiến vượt bậc của học sinh Việt Nam sau 10 năm tham gia sân chơi này.
Màn "cãi điểm" nghẹt thở đổi màu huy chương
Thầy Đinh Trần Phương chia sẻ, dù các thầy cô giáo đã được chốt điểm trước lễ trao giải nhưng khoảnh khắc học sinh Việt Nam được xướng tên nhận huy chương Vàng, Bạc nhiều như năm nay vẫn khiến thầy cô vỡ òa cảm xúc.
Để có được trọn vẹn 10 huy chương, quy trình tranh luận điểm giữa thầy cô lãnh đội và giám khảo quốc tế diễn ra vô cùng gay cấn. Theo quy định, Ban tổ chức chia theo từng câu hỏi và mỗi đoàn chỉ có đúng 10 phút để bảo vệ bài làm cho tất cả thí sinh đội tuyển của mình.
"Trong mỗi câu hỏi có nhiều phương án xử lý khác nhau. Giám khảo phải chấm nhiều bài thi nên không tránh khỏi sai sót hoặc bỏ qua các sáng tạo ngoài đáp án," thầy Phương cho biết.
Thầy Phương kể, năm nay, ban đầu, em Lê Gia Hồng Minh, học sinh lớp 12 Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam được chấm điểm 0 ở 1 câu lí thuyết. Lí do, bài làm của Hồng Minh có phương pháp giải khác với đề xuất của Ban tổ chức. Sau khi phát hiện, học sinh tư duy đúng, thầy Phương đã trực tiếp tranh luận với giám khảo quốc tế. Kết quả, giám khảo phải công nhận cách làm của học sinh Việt Nam và chấm 13 điểm ở câu lí thuyết.
“Tôi tin chắc rằng, với 13 điểm được tăng lên đã giúp đổi màu huy chương cho Hồng Minh. Em là một trong 6 học sinh giành Huy chương Vàng trong kỳ thi năm nay”, thầy Phương kể.
Trong quá trình đưa học sinh đi thi Olympic quốc tế, mỗi đội có một hoặc hai giáo viên lãnh đội, chịu trách nhiệm góp ý, rà soát và dịch đề. Sau khi thí sinh hoàn thành bài thi, giáo viên được cung cấp bản scan để tự chấm, đối chiếu kết quả với Ban tổ chức và khiếu nại nếu phát hiện sai sót.
Theo thầy giáo, lần nào dẫn học sinh đi thi cũng có trường hợp cần kiến nghị điểm, bởi bài Toán có thể có nhiều cách giải, dễ bị chấm nhầm hoặc bỏ sót ý. Và không ít lần, giáo viên khiếu nại thành công, giúp học sinh được điều chỉnh điểm.
Môn học không có trong SGK là thách thức
Ở một số quốc gia, học sinh được học kiến thức lĩnh vực Thiên văn và Vật lý Thiên văn từ bậc tiểu học nên có nền tảng sớm, trong khi đó tại Việt Nam, nội dung này chưa phải là môn học chính khóa trong chương trình phổ thông. Do đó, trước kỳ thi thầy trò chỉ có khoảng 2,5 tháng để vừa học lí thuyết vừa học thực hành, vấp không ít trở ngại, khó khăn.
Theo thầy Phương, để thành lập đội tuyển, Sở GD&ĐT Hà Nội phải tổ chức kỳ thi tuyển chọn từ các trường chuyên trên địa bàn và cả nước để lọc ra 5 học sinh xuất sắc nhất. Bộ GD&ĐT cũng lựa chọn 5 học sinh đại diện Việt Nam dự thi.
Cả 10 học sinh ôn luyện từ tháng 7 đến giữa tháng 9. Trong suốt thời gian này, các em phải học tập trung tất cả các ngày trong tuần với cường độ 3 ca/ngày: sáng và chiều luyện thi lí thuyết, xử lý dữ liệu và buổi tối thực hành ngắm sao.
“Học sinh Việt Nam chỉ bắt đầu làm quen với kính thiên văn sau khi đã được chọn vào đội tuyển. Nhưng lợi thế là các em có nền tảng Vật lý vững chắc, khả năng tiếp thu nhanh, tư duy bứt phá nhanh chóng," thầy Phương phân tích.
Thách thức lớn nhất của đội tuyển năm nay là lực lượng giảng dạy. Do Việt Nam là nước chủ nhà, phần lớn chuyên gia, thầy cô giàu kinh nghiệm các năm trước đều phải tham gia tổ chức kỳ thi Olympic. May mắn, cuối cùng đội tuyển cũng mời được hai thầy giáo chuyên ngành Thiên văn ở Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và một thầy chuyên thực hành quan sát từ Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH).
Bài thi Olympic Thiên văn có nhiều nội dung hóc búa, từ lí thuyết, đến xử lý dữ liệu và thực hành quan sát. Mỗi phần đều chứa đựng những "chướng ngại vật".
Riêng bài thi lí thuyết đã kéo dài liên tục 5 tiếng với 12 - 13 câu hỏi dài, đòi hỏi thí sinh phải duy trì sự tập trung tuyệt đối để không mắc sai sót nhỏ. Với bài Xử lí dữ liệu, tính đúng kết quả chưa đủ mà thí sinh phải trình bày chuẩn xác, nếu không dễ bị mất điểm vì những sai sót nhỏ.
Riêng phần Quan sát (gồm ngắm kính thiên văn, bản đồ sao và nhà chiếu hình) là thử thách lớn nhất vì các em ít có điều kiện thực hành. Trước kỳ thi, đội tuyển được đến Trường USTH thực hành ngắm sao và có 1 tuần tập huấn đặc biệt tại Đài thiên văn Nha Trang. Tại đây, các em được làm việc trong nhà chiếu hình và rèn luyện kỹ năng phản xạ nhanh để đưa ra đáp án chính xác nhất.
Nói về công việc của một lãnh đội, thầy Phương chia sẻ, trong suốt một tuần học sinh thi đấu, các giáo viên cũng thấp thỏm. Có hôm phải thức đến 3-4 giờ sáng để dịch đề thi từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đảm bảo thuật ngữ chuẩn xác tuyệt đối trước khi in ấn cho học sinh.
Nhưng khi chứng kiến học sinh lên bục nhận huy chương, thầy cô đều rất vui sướng, hạnh phúc vì các học trò đều nỗ lực hết mình, vượt qua nhiều thách thức để giành chiến thắng.
