LTS: Thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh vốn là công cụ để Nhà nước quản lý hiệu lực hiệu quả, đảm bảo hệ thống vận hành minh bạch, cạnh tranh công bằng. Tuy nhiên, khi "Người có công phải xin xác nhận có công, doanh nghiệp gọi nhưng bộ không trả lời" và "Hồ sơ bị 'đóng băng' gần 10 năm, tỉnh lạnh lùng nói 'không có vướng mắc'" đã cho thấy việc 'lấy phục vụ người dân và doanh nghiệp làm trung tâm" thực chất chỉ là khẩu hiệu. Đáng lẽ, họ phải là những chủ thể được thụ hưởng các quyết sách đúng đắn trong nền phục vụ hành chính công, thế nhưng họ lại là nạn nhân mắc kẹt trong "ma trận" thủ tục. Rõ ràng, khi quy định xây dựng theo hướng mở, cán bộ thực thi được giao quyền quá nhiều, nhưng việc giám sát không chặt chẽ thì nhũng nhiễu sẽ xuất hiện và tạo biến tướng "giấy phép con" bất chấp luật pháp. Bằng chứng là những vụ đại án xảy ra trong lĩnh vực y tế, xuất khẩu lao động gây rúng động trong dự luận thời gian qua. Mời quý độc giả tiếp tục theo dõi tuyến bài "Rừng" thủ tục hành là chính, loạt điều kiện "bóp nghẹt" kinh doanh.
Cơ chế xin - cho
Năm 2025, vụ án tại Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) bị phát lộ đã phơi bày một thực trạng đáng lo ngại: ngay tại cơ quan có nhiệm vụ bảo vệ sức khỏe nhân dân, quy trình cấp phép bị lợi dụng để trục lợi, với các khoản “quà cảm ơn” lên tới hàng chục tỷ đồng.
Thực tế này cho thấy, sự phức tạp của thủ tục hành chính không chỉ gây khó cho doanh nghiệp, mà còn có thể trở thành “đất sống” cho hành vi trục lợi, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người tiêu dùng.
Tại phiên sơ thẩm vào tháng 1/2026, Hội đồng xét xử (HĐXX) tuyên phạt bị cáo Nguyễn Thanh Phong (cựu Cục trưởng Cục ATTP) 20 năm tù về tội “Nhận hối lộ”. Cùng tội danh này, Trần Việt Nga (cựu Cục trưởng Cục ATTP) bị tuyên phạt 15 năm tù và bị cáo Lê Hoàng (cựu Trưởng phòng Quản lý sản phẩm thực phẩm, chồng nữ cựu Cục trưởng Trần Việt Nga) cũng bị tuyên phạt 5 năm tù. Hai cựu Phó Cục trưởng Cục ATTP Nguyễn Hùng Long, Đỗ Hữu Tuấn lần lượt bị tuyên phạt 12 năm tù và 7 năm tù.
Theo HĐXX, Cục ATTP, là đơn vị chuyên ngành thuộc Bộ Y tế, thực hiện chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Y tế quản lý nhà nước và tổ chức thực thi pháp luật về lĩnh vực an toàn thực phẩm trong phạm vi cả nước.
Tuy nhiên, các bị cáo nguyên là lãnh đạo, chuyên viên của Cục đã lợi dụng Nghị định 15/2018/NĐ-CP có nhiều quy định mới, mang tính chuyên môn cao khiến doanh nghiệp “lúng túng” trong quá trình thực hiện các thủ tục như: Thẩm định hồ sơ cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; giấy xác nhận nội dung quảng cáo; Giấy chứng nhận GMP.
Từ những quy định trong Nghị định gây khó khăn cho doanh nghiệp, các bị cáo đã biến nó thành “công cụ” phục vụ lợi ích cá nhân. Cụ thể, đối với việc thẩm xét hồ sơ cấp giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm, hồ sơ vụ án cho rằng Nghị định 15 quy định “Tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe, phụ gia thực phẩm hỗn hợp... phải đăng ký bản công bố sản phẩm tại Bộ Y tế". Lợi dụng khó khăn, bất cập nêu trên, các chuyên viên Cục ATTP nhiều lần gửi văn bản yêu cầu doanh nghiệp sửa đổi, bổ sung hồ sơ với nội dung chung chung, khó hiểu, kéo dài thời hạn. Do đó, buộc doanh nghiệp phải đưa tiền cho chuyên viên từ 5-10 triệu đồng/hồ sơ.
Đối với hoạt động thẩm xét hồ sơ cấp Giấy xác nhận nội dung quảng cáo: Nghị định 15 quy định “Tổ chức, cá nhân có sản phẩm quảng cáo là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học... phải đăng ký nội dung quảng cáo”. Sau khi được lãnh đạo Cục ATTP quán triệt việc thu tiền, các chuyên viên của Phòng Giám sát và Truyền thông thẩm định, đã đề nghị các cá nhân, doanh nghiệp nộp hồ sơ phải chi từ 4-9 triệu đồng/hồ sơ.
Đáng chú ý, trong lĩnh vực cấp giấy chứng nhận Thực hành sản xuất tốt (GMP), biết rõ đây là điều kiện bắt buộc để các cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe được phép hoạt động. Tuy nhiên, quá trình thẩm định, cán bộ Cục ATTP lại gây sức ép. Doanh nghiệp muốn được xếp lịch kiểm tra sớm, được bỏ qua thiếu sót trong quá trình hậu kiểm, phải chi tiền cho lãnh đạo Cục và cán bộ liên quan.
Cơ quan tố tụng xác định, lợi dụng ba lĩnh vực trên, từ năm 2018-2024, ông Nguyễn Thanh Phong, bà Trần Việt Nga (đều là cựu Cục trưởng Cục ATTP) cùng 32 bị cáo là cán bộ cấp dưới đã nhận hối lộ hơn 105 tỷ đồng.
Ngoài mức án nghiêm khắc, theo HĐXX, vụ án "Đưa hối lộ" và "Nhận hối lộ" xảy ra tại Cục ATTP cho thấy một số bất cập, hạn chế trong thể chế quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, đặc biệt trong quy trình hoạt động thẩm định, cấp giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; thẩm định giấy xác nhận nội dung quảng cáo và thẩm định, hậu kiểm, cấp giấy chứng nhận GMP; công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ và cơ chế kiểm soát quyền lực trong cơ quan hành chính nhà nước.
Quy trình hành chính phức tạp, thiếu minh bạch, tạo kẽ hở cho cơ chế "xin - cho", phụ thuộc nhiều vào ý chí chủ quan của công chức thực thi công vụ.
Hội đồng xét xử sơ thẩm đánh giá, vụ án tại Cục ATTP cho thấy một số bất cập, hạn chế trong thể chế quản lý nhà nước về ATTP; hạn chế trong công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ và cơ chế kiểm soát quyền lực trong cơ quan hành chính nhà nước. Quy trình hành chính phức tạp, thiếu minh bạch, tạo kẽ hở cho cơ chế "xin, cho", phụ thuộc nhiều vào ý chí chủ quan của công chức thực thi công vụ.
Tòa sơ thẩm kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền nghiên cứu, ban hành các quy định nhằm tăng cường công khai, minh bạch, rõ ràng quy trình, thủ tục hành chính trong hoạt động thẩm định cấp giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; giấy xác nhận nội dung quảng cáo; giấy chứng nhận GMP... Theo Tòa, các tiêu chí, điều kiện, trình tự thủ tục hành chính cũng cần được niêm yết, công bố công khai, để doanh nghiệp dễ tiếp cận.
Quyền lực 'giấy phép con'
Thực tế, mô hình "lợi dụng quyền lực, tạo rào cản thủ tục" để trục lợi còn diễn ra tại Cục Quản lý lao động ngoài nước, thuộc Bộ Lao động Thương binh và Xã hội.
Theo hồ sơ truy tố, Cục Quản lý lao động ngoài nước là cơ quan có thẩm quyền quản lý việc đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, bao gồm việc thẩm định, phê duyệt các hợp đồng cung ứng lao động. Các doanh nghiệp đưa người đi xuất khẩu lao động ở nước ngoài phải đăng ký hợp đồng cung ứng và chỉ được thực hiện sau khi có sự đồng ý của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội. Cục Quản lý lao động ngoài nước được giao làm đầu mối, tham mưu cho Bộ.
Cơ quan tố tụng cáo buộc lợi dụng chức năng nhiệm vụ, quyền hạn được giao, ông Nguyễn Bá Hoan - cựu Thứ trưởng Bộ Lao động Thương binh và Xã hội - đã giao ông Tống Hải Nam (Cục trưởng) và các lãnh đạo Cục Quản lý lao động "gây khó khăn", "tạo rào cản" cho doanh nghiệp. Cách họ thường áp dụng là quá trình tiếp nhận hồ sơ, thẩm định, phê duyệt các hợp đồng xuất khẩu lao động của doanh nghiệp thường sẽ yêu cầu phải bổ sung, kéo dài thời gian thẩm định. Quy trình thẩm định thế nào "họ tự xây dựng".
Cơ quan điều tra cho rằng đây như một loại "giấy phép con" để tạo rào cản khiến doanh nghiệp lo sợ không thực hiện đúng tiến độ hợp đồng đã ký với đối tác nước ngoài, nên buộc phải hối lộ.
Toàn vụ án, ông Nguyễn Bá Hoan bị quy kết nhiều lần nhận hối lộ 5,7 tỷ đồng của Công ty Hoàng Long; Công ty Sona và Công ty Incoop3. Ngoài ra, ông còn được biếu thêm 11 tỷ đồng vào các dịp lễ, tết.
Đối với bị can Tống Hải Nam, cơ quan điều tra cáo buộc ông này đã chỉ đạo cấp dưới "xây dựng, ban hành quy trình riêng" về việc phê duyệt hồ sơ hợp đồng xuất khẩu lao động, yêu cầu doanh nghiệp phải có tài liệu chứng minh về hạn mức tuyển dụng lao động của chủ sử dụng lao động tại nước ngoài. Tài liệu này buộc phải có xác nhận của cơ quan thẩm quyền quốc gia có người Việt sang lao động.
Cơ quan điều tra xác nhận, trên thực tế các doanh nghiệp không thể thu thập, cung cấp được tài liệu này nên đặt vấn đề đưa tiền "cảm ơn” nhờ bị can Nam bỏ qua lỗi và phê duyệt nhanh hồ sơ. Bị can Nam đã nhận hối lộ 1,8 tỷ đồng và 3,7 tỷ đồng quà biếu.
Hệ quả hành vi tham nhũng của ông Hoan, ông Nam và đồng phạm, buộc người lao động phải “gồng gánh” thêm chi phí, vì doanh nghiệp thu thêm để có tiền “bôi trơn”.
Nhìn tổng thể, các vụ án nêu trên đều có điểm chung: bị cáo đã không trực tiếp phá vỡ pháp luật, mà lợi dụng chính những quy định bất cập và thủ tục hành chính để tạo ra “quyền lực”. Từ việc cố tình làm khó trong khâu xử lý hồ sơ, tạo ra “giấy phép con”, đến việc điều chỉnh chính sách theo hướng có lợi cho doanh nghiệp, tất cả đều nhằm mục đích thu lợi bất chính.
“Khe hở” thể chế
Trao đổi với PV Tiền Phong, luật sư Hoàng Trọng Giáp - Giám đốc Công ty Luật Hoàng Sa - cho biết, nhìn từ góc độ pháp lý có thể thấy những vụ án nêu trên không đơn thuần là hành vi vi phạm cá nhân mà phản ánh rõ những “khe hở thể chế” trong hệ thống quy định hiện hành, đặc biệt là các Nghị định có tính chuyên môn cao như Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Theo vị luật sư, về nguyên tắc, pháp luật hành chính phải bảo đảm tính minh bạch, dễ hiểu, dễ thực hiện và có thể kiểm soát được. Tuy nhiên, khi các quy định được xây dựng theo hướng mở, thiếu tiêu chí định lượng rõ ràng, lại giao quyền đánh giá quá lớn cho cán bộ thẩm định thì vô hình trung tạo ra “quyền lực mềm” để họ “nhũng nhiễu”.
Luật sư Hoàng Trọng Giáp cho rằng, vấn đề không nằm ở việc quy định chặt chẽ hay không, mà là cách thiết kế thủ tục thiếu chuẩn hóa. Ông nêu ví dụ, cán bộ yêu cầu “bổ sung hồ sơ” nhưng không có tiêu chí cụ thể thế nào là đủ; thời hạn xử lý kéo dài nhưng không có cơ chế giám sát độc lập; hay việc cấp các loại giấy phép như GMP, xác nhận quảng cáo… lại phụ thuộc nhiều vào đánh giá chủ quan.
"Đó là những yếu tố khiến doanh nghiệp rơi vào trạng thái bị động, buộc phải đưa tiền để được giải quyết nhanh chóng" - luật sư Hoàng Trọng Giáp - khẳng định.
