GS.TS Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội đồng Y khoa Quốc gia nhấn mạnh thuốc lá vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp mạn tính và tử vong sớm.
Theo ông, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá, trong đó có không ít trường hợp không hút thuốc nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của khói thuốc thụ động.
“Việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ nhằm hoàn thiện một đạo luật chuyên ngành mà còn thiết lập hàng rào pháp lý đủ mạnh để bảo vệ người dân, nhất là trẻ em và thanh thiếu niên trước các sản phẩm chứa nicotine ngày càng đa dạng”, Thứ trưởng Trần Văn Thuấn nhấn mạnh.
Do đó trong dự thảo, các sản phẩm này sẽ bị cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng dưới mọi hình thức nhằm ngăn chặn nguy cơ gia tăng nghiện nicotine, đặc biệt trong giới trẻ.
Nguy cơ thu hút người trẻ
Theo bà Nguyễn Việt Hà, chuyên gia Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế), khi việc quản lý thuốc lá truyền thống ngày càng chặt chẽ, ngành công nghiệp thuốc lá đang chuyển hướng sang các sản phẩm nicotine thế hệ mới, trong đó có túi ngậm nicotine.
Túi ngậm nicotine là những túi nhỏ được đặt giữa môi và lợi khi sử dụng. Dù không chứa lá thuốc lá nhưng vẫn chứa nicotine - chất gây nghiện chính, có thể được chiết xuất từ thuốc lá hoặc tổng hợp nhân tạo.
Theo bà Hà, chính đặc điểm “không chứa lá thuốc lá” khiến nhiều sản phẩm được quảng bá như lựa chọn hiện đại, sạch hơn thuốc lá điếu. Tuy nhiên, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cảnh báo việc sử dụng các thuật ngữ như “không thuốc lá” hay “tobacco-free” có thể khiến người tiêu dùng hiểu nhầm rằng sản phẩm an toàn hơn, trong khi bản chất vẫn chứa nicotine gây nghiện.
Các chuyên gia cũng cảnh báo túi ngậm nicotine thường có thiết kế nhỏ gọn, bao bì nhiều màu sắc, đa dạng hương vị như bạc hà, trái cây hay “ice”, dễ tạo sức hút với thanh thiếu niên. Một số phụ gia, acid hữu cơ hoặc chất làm mát còn có thể làm tăng khả năng hấp thu nicotine, từ đó gia tăng nguy cơ lệ thuộc, nhất là ở người chưa từng hút thuốc.
“Ngoài nguy cơ gây nghiện, túi ngậm nicotine còn có thể ảnh hưởng đến niêm mạc miệng và hệ tim mạch”, bà Hà cho biết.
Theo nghiên cứu của Bộ Y tế năm 2021, khoảng 45% thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử chưa từng hút thuốc lá truyền thống. Điều này cho thấy các sản phẩm nicotine mới có khả năng tạo ra nhóm người sử dụng hoàn toàn mới thay vì chỉ thay thế người hút thuốc lá điếu.
WHO cũng ghi nhận các chiến dịch quảng bá túi ngậm nicotine hiện nay thường sử dụng thông điệp như “hiện đại”, “không khói”, “mọi lúc, mọi nơi”, “kín đáo”, đồng thời gắn sản phẩm với lối sống năng động, thể thao, du lịch và mạng xã hội. Theo WHO, cách tiếp thị này có nhiều điểm tương đồng với chiến lược từng được áp dụng cho thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trước đây.
Thị trường tăng trưởng nhanh, chính sách đối mặt nhiều thách thức
Theo mạng lưới giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu STOP, năm 2025 thế giới tiêu thụ khoảng 34 tỷ túi ngậm nicotine, tăng 253% so với năm 2019. Riêng tại Mỹ, doanh số sản phẩm này đã tăng hơn 1.300% chỉ trong vài năm gần đây.
WHO cũng cho biết doanh thu thị trường túi ngậm nicotine toàn cầu năm 2025 đạt gần 7 tỷ USD và đang nằm trong nhóm sản phẩm nicotine tăng trưởng nhanh nhất thế giới.
Liên quan đến việc Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) cho phép tiếp thị một số sản phẩm túi ngậm nicotine ZYN từ đầu năm 2025, bà Hoàng Mỹ Hạnh, Trưởng khoa Xã hội học y tế và dân số (Viện Chiến lược và Chính sách y tế) lưu ý quyết định này thường bị hiểu sai.
Theo bà Hạnh, FDA không xác nhận ZYN là sản phẩm an toàn, cũng không công nhận đây là thuốc hay công cụ hỗ trợ cai nghiện thuốc lá. Việc cho phép tiếp thị chỉ dựa trên hồ sơ doanh nghiệp cung cấp theo quy trình quản lý của cơ quan này.
Hiện khoảng 160 quốc gia vẫn chưa có quy định riêng đối với túi ngậm nicotine. WHO cho rằng tốc độ xuất hiện của các sản phẩm nicotine mới đang nhanh hơn quá trình xây dựng chính sách, tạo ra những khoảng trống pháp lý để thị trường phát triển.
Theo bà Hạnh, nếu chỉ xử lý từng sản phẩm khi xuất hiện, cơ quan quản lý sẽ luôn ở thế bị động. Thay vào đó, cần xây dựng khung pháp lý bao quát đối với tất cả sản phẩm chứa nicotine để chủ động ứng phó với những biến đổi của thị trường trong tương lai.
Đề xuất cấm toàn diện sản phẩm thuốc lá mới
TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, cho biết sau hơn 13 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhiều sản phẩm và phương thức kinh doanh mới đã xuất hiện, đòi hỏi phải hoàn thiện hành lang pháp lý.
Bộ Y tế đề xuất hai nhóm chính sách lớn. Thứ nhất là cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, vận chuyển, sử dụng và các hoạt động liên quan đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các loại thuốc lá mới khác, trong đó có túi ngậm nicotine.
Nhóm chính sách thứ hai là cấm các cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.
Dự thảo cũng bổ sung quy định cơ sở bán thuốc lá phải có giấy phép, treo biển không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi. Trong trường hợp nghi ngờ người mua chưa đủ tuổi, người bán phải kiểm tra căn cước công dân gắn chip hoặc tài khoản định danh điện tử VNeID.
Bên cạnh đó, dự thảo đề xuất cấm bán thuốc lá qua mạng và máy bán hàng tự động; bổ sung quy định sử dụng các phương tiện, thiết bị kỹ thuật để phát hiện vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Theo cơ quan soạn thảo, việc bổ sung khái niệm “thuốc lá mới khác” sẽ góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý, bảo đảm thực thi hiệu quả Nghị quyết 173 của Quốc hội, đồng thời tăng cường bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trước nguy cơ lệ thuộc nicotine từ các sản phẩm thế hệ mới.
