Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết vừa tổ chức lấy ý kiến các nhà nghiên cứu, chuyên gia, giới chuyên môn để “giải mã” hệ thống trang trí tinh tú, nhật nguyệt trên trần nhà hát Minh Khiêm Đường, cũng như cách bố trí các vì sao. Đây là hạng mục quan trọng trong quá trình hoàn thiện trùng tu nhà hát cổ duy nhất trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn.
Tranh luận số lượng và cấu trúc tinh tú trần nhà hát
Thời gian qua, trong quá trình trùng tu, đơn vị thi công đã vẽ lại hệ thống chòm sao trên trần nhà hát với tổng cộng 183 ngôi sao. Trong khi đó, theo một số tư liệu nghiên cứu, hệ thống tinh tú của công trình này được cho là khoảng 160 sao. Sự chênh lệch này làm dấy lên tranh luận về cơ sở khoa học và mức độ phù hợp với yếu tố gốc của di tích.
Theo Công ty CP Tu bổ Di tích Huế - đơn vị thi công, phương án phục hồi dựa trên nghiên cứu hệ Nhị thập bát tú gồm 28 chòm sao, tương ứng với quan niệm thiên văn học phương Đông dưới triều Nguyễn. Các dẫn chứng được đối chiếu từ họa tiết trên chuông đồng Ngọ Môn, tranh tường Khâm Thiên Giám và các tư liệu Hán Nôm liên quan. Tuy vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là số lượng chòm sao mà còn là cách thể hiện từng chòm, vị trí bố trí và vật liệu sử dụng.
Theo nhóm nghiên cứu Tân Đô Thành Hiếu Cổ, qua đối chiếu tư liệu ảnh, hệ thống tinh tú đã mất mát lớn theo thời gian. Từ hơn 160 ngôi sao ghi nhận năm 1957, các lần khảo sát sau chỉ còn hơn 50, đến khi hạ giải gần như không còn dấu tích nguyên vẹn. Dựa trên hệ thống ảnh tư liệu và nghiên cứu tích lũy, nhóm đã dựng phương án phục hồi có cơ sở khoa học và bàn giao cho đơn vị thi công.
Ông Nguyễn Tấn Anh Phong - đại diện nhóm Tân Đô Thành Hiếu Cổ - cho biết các chòm sao được phân khu rõ ràng, đối chiếu với Khâm Thiên Giám tinh đồ, chuông Ngọ Môn và khánh chùa Thiên Mụ cho kết quả trùng khớp với hệ trang trí. Nhóm cũng kiến nghị điều chỉnh lại hình thức trang trí mặt trời và mặt trăng theo tư liệu lịch sử, bao gồm màu sắc, hình dáng và cách treo nổi để tạo hiệu ứng thị giác với nền mây ngũ sắc, thay vì ốp sát như hiện tại.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng hệ Nhị thập bát tú gồm 28 chòm, chia theo bốn phương Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước và Huyền Vũ. Theo cách tiếp cận này, số lượng các vì sao có thể nhiều hơn các nhận định trước đây. Về chất liệu, ông Hoa nhận định các tinh tú không phải bằng chì, có thể bằng bạc hoặc đồng; việc xác định cần có sự thẩm định của các chuyên gia hóa học và vật lý.
Thành lập nhóm liên ngành để thống nhất phương án
TS. Phan Tiến Dũng - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Huế - đề xuất thành lập nhóm liên ngành gồm ban quản lý dự án, đơn vị tư vấn và các nhà nghiên cứu để tổng hợp ý kiến, lựa chọn phương án thống nhất trước khi triển khai.
Theo ông Nguyễn Phước Hải Trung - Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế - trước mắt cần kiểm tra hóa lý các hiện vật còn sót lại nhằm xác định chính xác chất liệu, kỹ thuật chế tác và cách liên kết của các vì tinh tú, đây là yếu tố quyết định phương án phục hồi.
Việc lựa chọn số lượng chòm sao sẽ dựa trên các cứ liệu như tranh tường Khâm Thiên Giám, tư liệu ảnh lịch sử và phân tích của các nhóm nghiên cứu. Hội đồng chuyên môn sẽ xem xét, quyết định phương án tối ưu, đảm bảo vừa khoa học, vừa phù hợp thực tiễn, hướng tới trả lại yếu tố nguyên gốc cho nhà hát cổ Minh Khiêm Đường.
Nhà hát Minh Khiêm Đường xây dựng năm 1865 trong lăng Tự Đức (Khiêm Cung, Khiêm Lăng). Sau khi hoàn thành năm 1867, vua Tự Đức thường lên đây thưởng ngoạn, xem hát bội. Theo các nhà nghiên cứu, đây là một trong những nhà hát cổ xưa nhất Việt Nam còn giữ khá đầy đủ hình dạng nguyên bản.
