Tiêm vaccine rồi vẫn mắc viêm màng não mô cầu

Host Mỹ Vân: Thưa bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh, bạn đọc Thu Hà gửi một câu hỏi liên quan đến việc theo dõi sức khỏe trẻ sau tiêm: Trẻ bị sốt, đau đầu sau tiêm vaccine, làm sao phân biệt phản ứng sau tiêm với dấu hiệu bệnh nguy hiểm? Xin mời bác sĩ trả lời thắc mắc của bạn đọc.

Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu:

Trước hết, phụ huynh cần hiểu rằng sốt nhẹ, đau đầu, mệt mỏi hoặc đau tại vị trí tiêm là những phản ứng có thể gặp sau tiêm vắc xin, kể cả vắc xin não mô cầu. Đây thường là những phản ứng nhẹ, xuất hiện trong những ngày đầu sau tiêm và tự cải thiện sau vài ngày.

Điểm quan trọng để phân biệt là mức độ triệu chứng, diễn tiến và tình trạng toàn thân của trẻ.

Nếu trẻ chỉ sốt nhẹ, đau đầu thoáng qua, vẫn tỉnh táo, ăn uống, sinh hoạt tương đối bình thường và các triệu chứng có xu hướng giảm dần, phụ huynh có thể theo dõi tại nhà, cho trẻ nghỉ ngơi, uống đủ nước và sử dụng thuốc hạ sốt khi cần theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Tuy nhiên, nếu trẻ sốt kèm đau đầu dữ dội, nôn nhiều, cứng gáy, sợ ánh sáng, li bì, khó đánh thức hoặc thay đổi ý thức, đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo viêm màng não, cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Đặc biệt, phụ huynh cần chú ý các dấu hiệu gợi ý nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu như tay chân lạnh, da tái, thở nhanh, đau chân hoặc đau cơ dữ dội, xuất hiện các nốt ban đỏ tím không mất màu khi ấn. Ở trẻ nhỏ, những biểu hiện như bỏ bú, quấy khóc bất thường, ít hoạt động hoặc khó đánh thức cũng rất đáng lo ngại.

Ngoài ra, nếu trẻ xuất hiện khó thở, khò khè, sưng môi, sưng lưỡi hoặc nổi mề đay toàn thân sau tiêm, cần nghĩ đến khả năng phản vệ và gọi cấp cứu ngay.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là không phải mọi triệu chứng xuất hiện sau tiêm đều do vắc xin gây ra. Trẻ vẫn có thể mắc các bệnh nhiễm trùng trùng hợp với thời điểm tiêm chủng. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào thời gian xuất hiện sốt hoặc việc trẻ đã tiêm vắc xin để loại trừ bệnh nguy hiểm.

Nếu trẻ sốt kéo dài, triệu chứng nặng dần hoặc có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào kể trên, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời, không nên tự điều trị hoặc chờ triệu chứng tự hết.

Tóm lại, phản ứng nhẹ sau tiêm thường có xu hướng cải thiện, trong khi những triệu chứng nghiêm trọng hoặc diễn tiến nhanh cần được thăm khám ngay. Việc theo dõi sát tình trạng toàn thân của trẻ là yếu tố quan trọng giúp phát hiện sớm những bất thường và bảo đảm an toàn sau tiêm chủng.

Host Mỹ Vân: Bạn đọc Anh Thư hỏi con học cùng trường nhưng khác lớp với học sinh mắc não mô cầu có cần uống kháng sinh dự phòng không? Cha mẹ, anh chị em có phải uống theo và ai xác định trường hợp cần dùng thuốc?

BS.CKI Nguyễn Thế Thịnh:

Kháng sinh dự phòng được chỉ định cho người có tiếp xúc gần với ca bệnh. Học cùng trường, cùng lớp hay khác lớp không phải là căn cứ duy nhất để dùng thuốc. Ngành y tế sẽ điều tra dịch tễ, đánh giá mức độ tiếp xúc và xác định trường hợp cần uống kháng sinh dự phòng.

Nếu học sinh được chỉ định uống thuốc do tiếp xúc gần nhưng chưa có triệu chứng bệnh, cha mẹ, anh chị em không cần uống theo chỉ vì sống cùng em.

Host Mỹ Vân: Bạn đọc Minh Anh dành cho bà Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu một câu hỏi: “Vaccine viêm não Nhật Bản và phế cầu có thay thế vaccine não mô cầu không? Vì sao?”

Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu:

Câu trả lời là không.

Vắc xin viêm não Nhật Bản và vắc xin phế cầu không thể thay thế vắc xin não mô cầu, bởi đây là những loại vắc xin phòng ngừa các tác nhân gây bệnh hoàn toàn khác nhau.

Cụ thể, viêm não Nhật Bản là bệnh do virus viêm não Nhật Bản gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi đốt và có thể gây tổn thương não nghiêm trọng. Vắc xin viêm não Nhật Bản giúp phòng bệnh do loại virus này, nhưng không có tác dụng phòng bệnh do vi khuẩn não mô cầu.

Trong khi đó, vắc xin phế cầu giúp phòng ngừa các bệnh do vi khuẩn Streptococcus pneumoniae gây ra, bao gồm viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết.

Còn vắc xin não mô cầu giúp phòng bệnh do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra. Đây cũng là tác nhân có thể gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng.

Như vậy, mặc dù phế cầu và não mô cầu đều có thể gây viêm màng não, nhưng chúng là hai loại vi khuẩn khác nhau. Vì thế, tiêm vắc xin phế cầu không đồng nghĩa với việc trẻ đã được bảo vệ trước bệnh do não mô cầu, và ngược lại.

Ngay cả trong nhóm vắc xin não mô cầu, phạm vi bảo vệ cũng có sự khác biệt. Chẳng hạn, vắc xin ACWY giúp phòng bệnh do các nhóm A, C, W và Y, trong khi vắc xin nhóm B giúp phòng bệnh do các chủng nhóm B được bao phủ. Do đó, phụ huynh cần hiểu rõ trẻ đã được tiêm loại vắc xin nào.

Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh là không có một loại vắc xin đơn lẻ nào phòng được tất cả các nguyên nhân gây viêm não, viêm màng não. Mỗi loại vắc xin có vai trò bảo vệ riêng và cần được sử dụng theo khuyến cáo phù hợp.

Vì vậy, phụ huynh nên kiểm tra lại lịch sử tiêm chủng của trẻ và trao đổi với bác sĩ để được tư vấn đầy đủ các loại vắc xin cần thiết theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ mắc bệnh. Việc tiêm đầy đủ các vắc xin phù hợp sẽ giúp mở rộng phạm vi bảo vệ, giảm nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và biến chứng nặng.

Host Mỹ Vân: Phụ huynh không nhớ con đã tiêm loại vaccine nào hoặc mất sổ tiêm thì phải làm sao? Nếu trễ lịch có cần tiêm lại từ đầu không?”. Xin mời bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh giải đáp.

Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu:

Trước hết, phụ huynh không nên quá lo lắng nếu không nhớ con đã tiêm loại vắc xin nào hoặc làm mất sổ tiêm chủng. Điều quan trọng là cần kiểm tra lại lịch sử tiêm để xác định những mũi trẻ đã tiêm và những mũi còn thiếu.

Nếu mất sổ tiêm, phụ huynh có thể liên hệ cơ sở tiêm chủng trước đây để được hỗ trợ tra cứu hồ sơ. Nếu trẻ từng tiêm tại Tiêm chủng Long Châu, phụ huynh có thể kiểm tra lịch sử tiêm trên ứng dụng Long Châu hoặc liên hệ trực tiếp trung tâm để được hỗ trợ. Trường hợp trẻ đã tiêm ở nhiều nơi, cần tổng hợp thông tin từ các cơ sở để tránh bỏ sót hoặc tiêm trùng lặp không cần thiết.

Nếu không thể xác minh được lịch sử tiêm chủng, bác sĩ sẽ đánh giá độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ mắc bệnh để xây dựng lịch tiêm phù hợp. Khi đó, trẻ có thể cần được tiêm lại một số mũi nếu không có đủ bằng chứng đã tiêm trước đây.

Còn nếu trẻ bị trễ lịch tiêm, thông thường không cần tiêm lại từ đầu. Theo nguyên tắc tiêm chủng của CDC Hoa Kỳ, việc kéo dài khoảng cách giữa các mũi tiêm thường không làm mất giá trị của những liều đã tiêm hợp lệ trước đó. Bác sĩ sẽ kiểm tra và hướng dẫn tiêm bù các mũi còn thiếu theo khoảng cách phù hợp.

Riêng đối với vắc xin não mô cầu, cần xác định rõ trẻ đã tiêm loại nào, chẳng hạn ACWY, nhóm B hay nhóm BC, vì mỗi loại có phạm vi bảo vệ khác nhau. Đặc biệt, các vắc xin phòng nhóm B không thể tùy ý thay thế cho nhau trong cùng phác đồ. Do đó, việc xác minh tên vắc xin đã sử dụng rất quan trọng trước khi quyết định tiêm tiếp.

Phụ huynh cũng cần lưu ý rằng dù không phải tiêm lại từ đầu, việc trì hoãn các mũi tiêm có thể khiến trẻ chưa được bảo vệ đầy đủ trong khoảng thời gian chờ tiêm bù.

Vì vậy, lời khuyên của chúng tôi là phụ huynh nên chủ động kiểm tra lịch sử tiêm chủng, đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được rà soát và hoàn thiện lịch tiêm phù hợp. Đồng thời, nên lưu giữ thông tin tiêm chủng trên hệ thống điện tử để thuận tiện theo dõi lâu dài.

Host Mỹ Vân: Ở trường THPT, học sinh thường ăn uống, chơi thể thao và tham gia nhiều hoạt động cùng nhau. Nhà trường làm thế nào để các em chủ động phòng bệnh, tránh dùng chung chai nước, đồ dùng cá nhân mà không chỉ nghe nhắc nhở rồi quên?

Thạc sĩ Lê Thị Hồng Anh - Phó Hiệu trưởng Trường THPT Võ Văn Kiệt (phường Phú Định):

Môi trường trường học có đông học sinh, khả năng tiếp xúc gần rất cao, từ trong lớp đến các hoạt động vui chơi ngoài sân trường. Vì vậy, định hướng để học sinh biết tự bảo vệ mình là điều kiện cần thiết. Trong đó, việc giữ vệ sinh thân thể rất quan trọng: không dùng chung chai nhựa, ly nước, đồ ăn thức uống, rửa tay sát khuẩn sau khi vui chơi. Mỗi em cần có ý thức bảo vệ mình, nhất là khi trường có dấu hiệu bệnh.

Khi lớp học có ca bệnh, không khí trong lớp học phải thoáng và sạch. Máy lạnh làm vi khuẩn lây lan rất nhanh, nên việc vệ sinh lớp học, lau tay vịn, vệ sinh bàn ghế là việc cần làm.

Học sinh cấp 3 đã lớn nên các em dễ chủ quan, cho rằng mình biết cách tự bảo vệ nên không cần lưu ý nhiều. Vì vậy, không chỉ giáo dục học sinh, thầy cô còn phải chia sẻ kiến thức và tuyên truyền thật cụ thể, tránh chung chung, nói rõ mục đích để các em hiểu vì sao phải làm.

Bên cạnh đó, phụ huynh cần chung tay cùng nhà trường định hướng cho các em về cách phòng tránh, biết trấn an con khi lo lắng. Thầy cô cũng định hướng, tuyên truyền sao cho hiệu quả.

MC Mỹ Vân: Thưa Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh, sau tiêm bao lâu vaccine bắt đầu có khả năng bảo vệ? Nếu vừa tiếp xúc gần với người bệnh, tiêm vaccine có thay thế được kháng sinh dự phòng không?

Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu:

Vắc xin không tạo miễn dịch bảo vệ ngay sau khi tiêm. Cơ thể cần thời gian hình thành kháng thể và thời điểm đạt mức bảo vệ khác nhau tùy sản phẩm, độ tuổi và lịch tiêm. Thường phải tính bằng nhiều ngày đến vài tuần, đặc biệt nếu phác đồ yêu cầu nhiều mũi. Do đó, không nên hiểu rằng tiêm một mũi hôm nay là đã được bảo vệ trước nguy cơ tiếp xúc ngay ngày mai.

Thời điểm xuất hiện kháng thể và thời điểm đạt mức bảo vệ mong muốn không hoàn toàn giống nhau.

Ví dụ, CDC khuyến cáo người cần tiêm vắc xin não mô cầu trước chuyến đi có nguy cơ nên tiêm trước khoảng 7-10 ngày để cơ thể có thời gian tạo kháng thể. Với một số phác đồ vắc xin nhóm B, hướng dẫn của cơ quan y tế Anh nhấn mạnh cần ít nhất hai tuần sau mũi thứ hai để đạt mức bảo vệ tốt. Các mốc này là ví dụ theo sản phẩm và bối cảnh sử dụng, không phải quy tắc 'mọi vắc xin đều bảo vệ sau đúng hai tuần'.

Đặc biệt, nếu vừa tiếp xúc gần với người mắc bệnh não mô cầu, tiêm vắc xin không thể thay thế kháng sinh dự phòng. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, người tiếp xúc gần có nguy cơ cao cần được nhân viên y tế đánh giá để sử dụng kháng sinh dự phòng càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh, ngay cả khi đã tiêm vắc xin.

Khi đã có tiếp xúc gần với ca bệnh, biện pháp cần ưu tiên ngay là thông báo cho cơ quan y tế hoặc đến cơ sở khám chữa bệnh để được đánh giá. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, người tiếp xúc gần được lập danh sách, theo dõi sức khỏe trong 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối cùng và sử dụng thuốc dự phòng càng sớm càng tốt khi có chỉ định, tốt nhất trong vòng 24 giờ sau khi xác định ca bệnh liên quan.

Lựa chọn kháng sinh, liều dùng và chống chỉ định phải do nhân viên y tế quyết định; đặc biệt cần chú ý trẻ em, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền.

Không phải cứ học cùng trường hoặc ở cùng khu dân cư là tất cả đều phải uống kháng sinh. Nguy cơ được đánh giá dựa trên mức độ tiếp xúc thực tế, chẳng hạn sống chung nhà, chăm sóc gần, tiếp xúc trực tiếp với nước bọt hoặc dịch tiết đường thở; cơ quan y tế có thể mở rộng nhóm cần dự phòng khi điều tra ổ dịch. Việc uống thuốc dự phòng không thay thế theo dõi sức khỏe, và nếu xuất hiện sốt, đau đầu, ban xuất huyết hay bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, người tiếp xúc phải được khám ngay.

Người đã được dự phòng vẫn cần theo dõi sức khỏe và đi khám ngay nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ.

Host Mỹ Vân: Thưa Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh, hiện có những loại vaccine não mô cầu nào? Tiêm một loại có phòng được tất cả nhóm gây bệnh không? Những yếu tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả bảo vệ của trẻ nhỏ?

Thạc sĩ, bác sĩ Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu:

Vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) có nhiều nhóm huyết thanh khác nhau, trong đó sáu nhóm A, B, C, W, và Y là những nhóm quan trọng gây bệnh ở người. Các nhóm này đều có khả năng gây bệnh não mô cầu xâm lấn nguy hiểm như viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Hiện nay, tại Việt Nam có các loại vắc xin giúp phòng ngừa năm nhóm huyết thanh A, B, C, W và Y, gồm:

- Vắc xin não mô cầu cộng hợp ACWY: Như MenQuadfi, Nimenrix và Menactra, giúp phòng bệnh do bốn nhóm huyết thanh A, C, W và Y.

- Vắc xin não mô cầu nhóm B (MenB): Điển hình là Bexsero, giúp phòng bệnh do các chủng não mô cầu nhóm B được vắc xin bao phủ.

- Vắc xin não mô cầu nhóm B và C (BC): Như VA-Mengoc-BC, giúp phòng bệnh do nhóm C và các chủng nhóm B phù hợp với thành phần kháng nguyên của vắc xin.

Điều phụ huynh cần đặc biệt lưu ý là mỗi loại vắc xin có phạm vi bảo vệ riêng, không thể thay thế hoàn toàn cho nhau. Chẳng hạn, trẻ đã tiêm vắc xin ACWY vẫn có nguy cơ mắc bệnh do não mô cầu nhóm B. Ngược lại, tiêm vắc xin nhóm B không đồng nghĩa với việc trẻ đã được bảo vệ trước các nhóm A, C, W và Y.

Vì vậy, để mở rộng phạm vi bảo vệ trước năm nhóm huyết thanh A, B, C, W và Y, bác sĩ có thể tư vấn phối hợp các loại vắc xin phù hợp, căn cứ vào độ tuổi, tiền sử tiêm chủng, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm của từng người. Tuy nhiên, cần hiểu rằng vắc xin không bảo đảm phòng bệnh tuyệt đối 100%, đặc biệt khả năng bảo vệ trước các chủng khác nhau trong cùng nhóm B có thể không đồng đều. Các vắc xin vừa nêu cũng chưa có thành phần phòng não mô cầu nhóm X.

Với một căn bệnh có thể diễn tiến nhanh và gây biến chứng nghiêm trọng như não mô cầu, phụ huynh nên chủ động kiểm tra lịch sử tiêm chủng của trẻ, tham khảo ý kiến bác sĩ để hoàn thiện lịch tiêm phù hợp, thay vì chỉ quan tâm đến nhóm vi khuẩn đang được ghi nhận trong các ca bệnh gần đây.

Hiệu quả bảo vệ phụ thuộc trước hết vào loại vắc xin đã tiêm và nhóm huyết thanh gây bệnh. Người đã hoàn thành lịch ACWY vẫn có thể mắc bệnh do nhóm B; người đã tiêm vắc xin nhóm B vẫn có nguy cơ mắc bệnh do các nhóm không được bao phủ. Ngoài ra, riêng nhóm B có sự đa dạng về kháng nguyên giữa các chủng, nên vắc xin có thể không phòng được mọi chủng nhóm B.

Các yếu tố khác bao gồm số mũi đã hoàn thành, khoảng thời gian từ khi tiêm, độ tuổi, khả năng đáp ứng miễn dịch và tình trạng sức khỏe. Miễn dịch có thể suy giảm theo thời gian; người không có lách, thiếu hụt bổ thể hoặc đang dùng thuốc ức chế bổ thể có nguy cơ mắc bệnh cao dù đã tiêm chủng.

Đối với các vắc xin cần nhiều mũi, việc mới tiêm mũi đầu không đồng nghĩa với đã hoàn thành phác đồ. Mặt khác, trẻ có thể đã phơi nhiễm vi khuẩn trước khi cơ thể tạo được đáp ứng bảo vệ sau tiêm. Miễn dịch cũng không duy trì mãi ở một mức: CDC ghi nhận mức bảo vệ sau MenACWY giảm dần ở nhiều thanh thiếu niên trong khoảng 5 năm, còn kháng thể sau MenB có thể giảm nhanh hơn. Điều này không có nghĩa mọi người đều hết bảo vệ tại một mốc cố định, mà cho thấy lý do phải đánh giá chỉ định mũi nhắc theo tuổi và nguy cơ.

Ở người không có lách, thiếu hụt bổ thể hoặc sử dụng các thuốc ức chế bổ thể, nguy cơ mắc bệnh có thể cao dù đã tiêm chủng. Bởi vậy, chúng tôi không khuyến khích phụ huynh tự kết luận mức bảo vệ chỉ từ số mũi đã tiêm hay tự tìm xét nghiệm kháng thể để thay cho tư vấn chuyên môn. Điều cần làm là đối chiếu lịch sử tiêm, hoàn thiện những mũi còn thiếu và đi khám khẩn cấp khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Vì vậy, tiêm chủng cần đi cùng theo dõi sức khỏe và các biện pháp phòng bệnh. Nếu trẻ xuất hiện triệu chứng nghi ngờ, đặc biệt sau khi tiếp xúc gần với ca bệnh, phụ huynh vẫn phải đưa trẻ đi khám ngay, không chủ quan vì cho rằng đã tiêm đủ vắc xin.

Host Mỹ Vân: Khi biết con vừa tiếp xúc với người mắc não mô cầu, phụ huynh cần liên hệ đâu, cung cấp thông tin gì? Vì sao không nên tự mua kháng sinh cho trẻ uống dự phòng?

BS.CKI Nguyễn Thế Thịnh:

Phụ huynh nên đưa trẻ đến trạm y tế trên địa bàn để nhân viên y tế rà soát, đánh giá mức độ tiếp xúc. Không chỉ học cùng lớp, trẻ có thể chơi chung, học nhóm, ăn uống hoặc tham gia các hoạt động ngoài trường với người mắc bệnh.

Gia đình cần phối hợp cung cấp lịch trình tiếp xúc của trẻ trong 7 ngày trước đó, đặc biệt 3-4 ngày gần nhất. Các em có thể quên nên cần gợi nhớ từng hoạt động để thông tin được đầy đủ.

Từ đó, nhân viên y tế sẽ xác định trẻ có cần dùng kháng sinh dự phòng hay không, hướng dẫn theo dõi sức khỏe tại nhà và những dấu hiệu cần đưa đến bệnh viện ngay.

Phụ huynh không nên tự mua kháng sinh vì có thể dùng sai loại, sai liều, không bảo đảm hiệu quả dự phòng và ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ.

Host Mỹ Vân: Khi thông tin về ca bệnh lan truyền trong các nhóm chat phụ huynh, đôi khi xuất hiện cả thông tin chưa được kiểm chứng. Theo cô, nhà trường cần thông báo những gì, qua đầu mối nào và cập nhật ra sao để phụ huynh hiểu, phối hợp phòng bệnh, tránh hoang mang hoặc chủ quan?

Thạc sĩ Lê Thị Hồng Anh - Phó Hiệu trưởng Trường THPT Võ Văn Kiệt (phường Phú Định):

Nhà trường nhận phản hồi của phụ huynh về lý do học sinh nghỉ học, từ đó biết em nghỉ vì bệnh hay vì việc khác. Nhờ rà soát này, chúng tôi nắm được các ca bệnh và kịp thời phát hiện khi số học sinh vắng vì bệnh tăng lên.

Bộ phận quản lý học sinh cũng phản hồi lại với phụ huynh về việc nghỉ học của con, vừa để theo dõi sức khỏe các em, vừa giúp số liệu chính xác hơn.

Về truyền thông, nhà trường chủ động đăng thông tin phòng bệnh trên fanpage, làm poster tuyên truyền và hướng dẫn cụ thể cho phụ huynh. Mục đích là để phụ huynh bình tĩnh, tìm đến nguồn thông tin chính thống, tránh ảnh hưởng đến học sinh.

Bên cạnh đó, nhà trường phối hợp với trung tâm y tế địa phương và chính quyền phường để ngăn dịch bùng phát. Nhờ vậy, việc xử lý được định hướng chuẩn xác, thông tin đến kịp thời, phụ huynh không phải dựa vào các nguồn thiếu chính thống để chăm sóc, điều trị cho con.

Host Mỹ Vân: Người tiếp xúc gần đã uống kháng sinh dự phòng, chưa có triệu chứng thì có được đi học, đi làm không? Họ cần theo dõi sức khỏe như thế nào?

BS. CKI. Nguyễn Thế Thịnh:

Người tiếp xúc gần đã uống đúng kháng sinh dự phòng, sức khỏe bình thường, chưa có triệu chứng thì vẫn có thể đi học, đi làm, không cần nghỉ học hay nghỉ làm.

Việc duy trì học tập vừa tránh xáo trộn sinh hoạt, vừa giúp nhà trường theo dõi sát sức khỏe học sinh, kịp thời thông báo cho phụ huynh khi có biểu hiện bất thường.

Nếu cha mẹ đi làm, để trẻ ở nhà một mình, khi trẻ xuất hiện dấu hiệu bệnh hoặc diễn tiến nặng sẽ khó phát hiện, xử trí kịp thời. Vì vậy, gia đình và nhà trường cần phối hợp chặt chẽ trong việc theo dõi sức khỏe của trẻ.

Host Mỹ Vân: Thưa Thạc sĩ.BS. Đỗ Cao Vân Anh, TPHCM vừa ghi nhận học sinh 12 tuổi mắc não mô cầu nhóm B dù đã tiêm vaccine nhóm A, C, Y, W. Vì sao tiêm vaccine rồi vẫn mắc bệnh?

Thạc sĩ.BS. Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban Cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu:

Vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) được phân thành nhiều nhóm huyết thanh dựa trên đặc điểm của vỏ vi khuẩn. Trong đó, các nhóm A, B, C, W và Y là những nhóm có ý nghĩa quan trọng trong việc gây bệnh ở người.

Mỗi loại vắc xin được thiết kế để tạo miễn dịch chống lại một hoặc một số nhóm huyết thanh nhất định. Cụ thể, vắc xin não mô cầu ACWY giúp phòng bệnh do các nhóm A, C, W và Y, trong khi vắc xin não mô cầu nhóm B được thiết kế để phòng bệnh do nhóm B.

Hai loại vắc xin này có phạm vi bảo vệ khác nhau và không thể thay thế hoàn toàn cho nhau.

Vì vậy, người đã tiêm vắc xin ACWY vẫn có thể mắc bệnh do não mô cầu nhóm B nếu chưa được tiêm vắc xin phòng nhóm B. Đây là sự khác biệt về phạm vi bảo vệ giữa các loại vắc xin, không có nghĩa là vắc xin ACWY mất tác dụng.

Ngoài ra, cũng như tất cả loại vắc xin khác, vắc xin não mô cầu không bảo đảm phòng bệnh tuyệt đối, hiệu quả bảo vệ còn phụ thuộc vào loại vắc xin, nhóm huyết thanh gây bệnh và đáp ứng miễn dịch của từng người.

Theo thông tin được ngành y tế TPHCM công bố ngày 21/10, học sinh 12 tuổi nói trên đã tiêm một mũi vắc xin ACWY nhưng chưa tiêm vắc xin phòng nhóm B.

Như vậy, trường hợp này phù hợp với tình huống mắc bệnh do nhóm huyết thanh nằm ngoài phạm vi bảo vệ của loại vắc xin trẻ đã tiêm, chứ không phải bằng chứng cho thấy vắc xin ACWY không có hiệu quả.

Để chủ động phòng bệnh, phụ huynh nên kiểm tra lại lịch sử tiêm chủng của trẻ, xác định trẻ đã được tiêm những loại vắc xin não mô cầu nào và trao đổi với bác sĩ về nhu cầu tiêm bổ sung vắc xin phòng nhóm B cũng như lịch tiêm phù hợp với độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe.

Việc tiêm các loại vắc xin có phạm vi bảo vệ khác nhau theo khuyến cáo giúp mở rộng khả năng phòng bệnh, nhưng không thay thế các biện pháp phòng ngừa và nhận biết sớm dấu hiệu nguy hiểm của bệnh do não mô cầu.

Host Mỹ Vân: Thưa bác sĩ, căn cứ nào để trường tiếp tục dạy học khi đã ghi nhận ca bệnh? “Chùm ca đã được kiểm soát” cần hiểu thế nào và khi nào phải điều chỉnh việc tổ chức học?

BS. CKI. Nguyễn Thế Thịnh:

Ngay khi phát hiện học sinh có triệu chứng nghi ngờ, nhà trường cần cho em đeo khẩu trang, thông báo phụ huynh phối hợp đưa đến cơ sở y tế khám. Đồng thời, rà soát danh sách học sinh vắng mặt trước đó và trong ngày để kịp thời phát hiện trường hợp có biểu hiện bệnh.

Ngành y tế phối hợp với nhà trường điều tra, lập danh sách người tiếp xúc gần, tìm hiểu các hoạt động ăn uống, vui chơi, học nhóm cả trong và ngoài trường. Nhà trường cũng cần lau khử khuẩn các bề mặt thường xuyên tiếp xúc như tay nắm cửa, tay vịn cầu thang, tăng cường truyền thông và theo dõi sức khỏe học sinh.

Nếu qua 10 ngày theo dõi, tính từ ca bệnh cuối cùng, không phát sinh ca mắc mới, chùm ca được đánh giá đã kiểm soát tốt và nhà trường tiếp tục duy trì dạy học trực tiếp.

Nếu tình hình diễn biến phức tạp hơn, y tế địa phương sẽ phối hợp với nhà trường báo cáo cấp có thẩm quyền để xem xét, quyết định điều chỉnh hình thức học tập phù hợp.

Host Mỹ Vân: Ở góc độ nhà trường, nếu một học sinh đang trong giờ học có biểu hiện sốt, đau đầu, mệt mỏi, quy trình phối hợp giữa giáo viên, nhân viên y tế trường học và phụ huynh nên được thực hiện thế nào? Theo cô, khâu nào cần đặc biệt chú ý để tránh chậm trễ?

Thạc sĩ Lê Thị Hồng Anh - Phó Hiệu trưởngTrường THPT Võ Văn Kiệt (phường Phú Định):

Thực tế, khi học sinh có dấu hiệu bất thường tại lớp, việc đầu tiên là giáo viên bộ môn báo ngay cho bộ phận quản lý học sinh. Phòng sẽ yêu cầu đưa học sinh xuống phòng y tế để nhân viên y tế kiểm tra ban đầu, sau đó liên hệ trực tiếp với phụ huynh.

Khâu này rất quan trọng. Sau khi kiểm tra bước đầu, nhà trường sẽ đưa ra khuyến nghị cụ thể. Khi có mặt phụ huynh, chúng tôi sẽ định hướng đưa học sinh đến bệnh viện hoặc cơ sở y tế phù hợp. Việc khai báo, mô tả đầy đủ và chính xác các dấu hiệu, triệu chứng ban đầu của học sinh là yếu tố then chốt để xử lý kịp thời tình trạng bệnh của các em.

MC Mỹ Vân: Sốt, đau đầu, mệt mỏi dễ nhầm với cúm và các bệnh khác. Phụ huynh cần nhận biết những dấu hiệu nào để đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời?

ThS.BS. Đỗ Cao Vân Anh - Chuyên gia Ban Cố vấn cấp cao, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu:

Bệnh do não mô cầu là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc cả hai. Bệnh có thể khởi phát với những triệu chứng giống cảm cúm như sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ thể nhưng diễn tiến rất nhanh, đe dọa tính mạng trong vòng vài giờ.

Phụ huynh cần đặc biệt cảnh giác khi trẻ sốt kèm đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy, sợ ánh sáng, li bì hoặc thay đổi ý thức. Những dấu hiệu gợi ý nhiễm khuẩn huyết gồm tay chân lạnh, da tái, thở nhanh, đau cơ hoặc đau chân dữ dội. Ban xuất huyết màu đỏ tím, không mất màu khi ấn cũng là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng.

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, bệnh có thể biểu hiện không điển hình. Trẻ có thể bú kém, quấy khóc bất thường, ít hoạt động, khó đánh thức hoặc thóp phồng. Vì vậy, phụ huynh cần chú ý cả những thay đổi khác thường trong hành vi và tình trạng toàn thân của trẻ, không chỉ dựa vào mức độ sốt.

Điều quan trọng là bệnh có thể tiến triển nhanh và không phải trẻ nào cũng xuất hiện đầy đủ các triệu chứng điển hình. Ban xuất huyết có thể xuất hiện muộn, còn dấu hiệu cứng gáy có thể không rõ ở trẻ nhỏ. Do đó, phụ huynh tuyệt đối không nên chờ ban xuất huyết xuất hiện hoặc chờ trẻ có đủ triệu chứng mới đưa đi khám.

Ngay cả khi được điều trị kháng sinh phù hợp, khoảng 10-15% người mắc bệnh não mô cầu xâm lấn vẫn tử vong, khoảng 1/5 người sống sót có thể gặp di chứng lâu dài như tổn thương thần kinh, giảm thính lực hoặc mất chi.

Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ bệnh não mô cầu, đặc biệt là li bì, khó đánh thức, thở bất thường, tay chân lạnh, đau dữ dội hoặc xuất hiện ban xuất huyết, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu ngay. Không nên tự điều trị tại nhà hoặc trì hoãn việc đi viện để theo dõi thêm.

Host Mỹ Vân: Thưa bác sĩ, bệnh do não mô cầu là gì? Bệnh chỉ gây viêm màng não hay còn có những thể bệnh nguy hiểm khác?

BS. CKI. Nguyễn Thế Thịnh:

Bệnh do não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính, lây qua đường hô hấp. Người dân thường nghĩ đến viêm màng não, nhưng bệnh còn có thể gây nhiễm khuẩn huyết, sốc và diễn tiến tối cấp.

Ban đầu, người bệnh có thể chỉ sốt, mệt mỏi, đau họng nên dễ nhầm với cúm mùa, sốt xuất huyết hoặc viêm họng do tác nhân khác. Khi xuất hiện ban xuất huyết trên da, bệnh có thể đã diễn tiến nặng.

Bệnh thường có thời gian ủ bệnh từ 3-4 ngày, nhưng ở thể tối cấp, diễn tiến có thể rất nhanh, chưa đầy 24 giờ. Có trẻ hôm trước vẫn sinh hoạt, vui chơi bình thường, sáng hôm sau đã sốt, mệt và nhanh chóng chuyển nặng.

Bệnh có thể gây suy đa tạng, tử vong hoặc để lại di chứng như điếc, ảnh hưởng sự phát triển thần kinh, trí tuệ, hoại tử đầu chi phải cắt cụt.

Phụ huynh cần đo nhiệt độ cho trẻ, không chỉ sờ tay để xác định sốt. Khi trẻ sốt đột ngột kèm dấu hiệu bất thường về thần kinh, cần đưa ngay đến bệnh viện. Gia đình nên cung cấp đầy đủ diễn biến triệu chứng, kể cả việc trẻ vẫn khỏe mạnh, sinh hoạt bình thường vào đêm trước hoặc sáng cùng ngày, để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán.

Theo thông tin được công bố đến ngày 21/10, TPHCM ghi nhận 5 học sinh mắc não mô cầu nhóm B, trong đó một em tử vong. Tại Trường THCS Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước, nơi ghi nhận 4 ca bệnh, nhà trường đã tạm dừng bán trú, hơn 2.000 học sinh, giáo viên và nhân viên được cấp kháng sinh dự phòng.

Trường hợp còn lại là nam sinh 12 tuổi, học tại Trường Tiểu học - THCS - THPT Ngô Thời Nhiệm, phường Bình Dương. Theo Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật TPHCM (HCDC), bệnh nhi khởi phát sốt, đau họng, đau đầu từ ngày 13/10. Kết quả xét nghiệm xác định em nhiễm não mô cầu nhóm B.

Trước đó, nam sinh đã tiêm một mũi vaccine phòng não mô cầu nhóm A, C, Y, W nhưng chưa tiêm vaccine phòng nhóm B. Ngành y tế đã lập danh sách, điều trị dự phòng cho 99 người tiếp xúc gần tại gia đình và trường học.

Để giải đáp những vấn đề trên, từ 9h đến 10h30 ngày 28/10, Báo Tiền Phong tổ chức tọa đàm trực tuyến “Phòng bệnh não mô cầu: Bảo vệ trẻ từ gia đình đến trường học” tại Văn phòng cơ quan Đại diện Báo Tiền Phong tại TPHCM.

Tại tọa đàm, các chuyên gia sẽ chia sẻ thêm thông tin dưới góc độ y khoa về vấn đề học sinh đã tiêm vaccine nhưng vẫn mắc bệnh.

Cùng với đó, chương trình cũng dành thời lượng trao đổi về các biểu hiện ban đầu dễ nhầm lẫn với bệnh thường gặp, dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng và những tình huống tiếp xúc cần được cơ quan y tế đánh giá nguy cơ. Vấn đề sử dụng kháng sinh dự phòng, khả năng bảo vệ của vaccine và cách kiểm tra lịch tiêm của trẻ cũng nằm trong nội dung thảo luận.

Ở góc độ trường học, tọa đàm đặt ra yêu cầu phối hợp giữa giáo viên, nhân viên y tế và phụ huynh khi học sinh có biểu hiện bất thường. Các khách mời cùng trao đổi về căn cứ duy trì việc học trực tiếp khi có ca mắc, cách thông tin để phụ huynh hợp tác phòng bệnh và hỗ trợ học sinh đã điều trị khỏi trở lại lớp.

Những băn khoăn của bạn đọc như mất sổ tiêm chủng, trễ lịch tiêm, học cùng trường nhưng khác lớp với người mắc bệnh có cần uống thuốc dự phòng hay không... cũng được đưa vào chương trình.