Sửa Luật đấu thầu: Có chặn được 'quân xanh, quân đỏ'?

Trao đổi với PV Tiền Phong, ông Văn Trọng Duẩn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu, Bộ Tài chính, cho biết dự thảo luật hướng tới phân cấp mạnh hơn nhưng đồng thời tăng giám sát, hậu kiểm và trách nhiệm giải trình.

Qua các kết luận thanh tra, kiểm toán và vụ việc sai phạm được phát hiện thời gian qua, có thể thấy rủi ro trong đấu thầu không chỉ nằm ở khâu lựa chọn nhà thầu mà còn xuất hiện trong quá trình thực hiện hợp đồng. Dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi lần này làm gì để nâng cao hiệu quả quản lý?

Việc sửa đổi Luật Đấu thầu lần này hướng tới một số mục tiêu lớn, trong đó có hoàn thiện tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật; đơn giản hóa quy trình, thủ tục; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với tăng cường trách nhiệm; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước; đồng thời hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm và giải quyết kiến nghị trong đấu thầu.

Một trong những định hướng quan trọng là chuyển mạnh từ tiền kiểm, quản lý theo quy trình sang tăng cường hậu kiểm, giám sát trên cơ sở dữ liệu, kết quả và mức độ rủi ro. Đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý; phân cấp, phân quyền phải đi đôi với trách nhiệm giải trình.

Đồng thời, hoạt động đấu thầu cần được quản lý trong toàn bộ quá trình, từ chuẩn bị, tổ chức lựa chọn nhà thầu đến ký kết và thực hiện hợp đồng.

Thực tế có những gói thầu hoàn tất lựa chọn nhà thầu đúng quy trình nhưng sau đó vẫn phát sinh sai phạm trong thực hiện hợp đồng. Dự thảo có giải pháp cụ thể nào để khắc phục khoảng trống này, thưa ông?

Qua thực tiễn thanh tra, kiểm tra, kiểm toán có thể thấy vi phạm trong đấu thầu không chỉ phát sinh ở giai đoạn lựa chọn nhà thầu mà còn có thể xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Chẳng hạn, có trường hợp chuyển nhượng thầu trái quy định, sử dụng nhà thầu phụ không đúng quy định, không bảo đảm tiến độ, chất lượng hoặc không thực hiện đầy đủ các cam kết trong hồ sơ dự thầu và hợp đồng.

Vì vậy, trách nhiệm quản lý không thể dừng lại khi có kết quả lựa chọn nhà thầu. Chủ đầu tư phải có trách nhiệm quản lý việc thực hiện hợp đồng; nhà thầu chịu trách nhiệm về chất lượng, tiến độ và các nghĩa vụ đã cam kết. Việc sử dụng nhà thầu phụ cũng không làm thay đổi trách nhiệm của nhà thầu chính đối với việc thực hiện hợp đồng.

Dự thảo Luật hướng tới tăng cường giám sát hoạt động đấu thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Cùng với đó, các quy định đang được tiếp tục hoàn thiện theo hướng tăng cường công khai những thông tin cần thiết trong quá trình thực hiện hợp đồng như tiến độ thực hiện, điều chỉnh, gia hạn hợp đồng, nhà thầu phụ, nghiệm thu, bàn giao…

Kết quả thực hiện hợp đồng của nhà thầu cũng cần được ghi nhận, cập nhật để phục vụ công tác quản lý và làm cơ sở đánh giá năng lực thực tế của nhà thầu. Một nhà thầu có hồ sơ năng lực tốt nhưng thực tế nhiều lần không bảo đảm tiến độ, chất lượng hoặc không thực hiện đúng cam kết thì những thông tin đó cần được phản ánh trong dữ liệu về đấu thầu.

Bịt kẽ hở từ hồ sơ năng lực đến tiêu chí mời thầu

Một vấn đề được dư luận quan tâm là tình trạng “quân xanh, quân đỏ”, hồ sơ năng lực không trung thực hoặc xây dựng tiêu chí mời thầu theo hướng hạn chế cạnh tranh. Khi đấu thầu điện tử đã được triển khai rộng rãi, cách nào xử lý những rủi ro này, thưa ông?

Dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm ngăn chặn hành vi hạn chế cạnh tranh, thông thầu, gian lận; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ và khai thác dữ liệu.

Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia được kết nối, chia sẻ dữ liệu với các cơ sở dữ liệu thuế, đăng ký kinh doanh, kho bạc nhà nước và các hệ thống thông tin khác theo quy định của pháp luật. Việc kết nối và khai thác dữ liệu sẽ hỗ trợ kiểm chứng thông tin do nhà thầu kê khai và phục vụ công tác giám sát.

Tuy nhiên, công nghệ không thể tự động loại bỏ thông đồng hay gian lận. Định hướng quan trọng là từng bước tăng cường giám sát dựa trên dữ liệu và rủi ro. Khi dữ liệu được tích lũy đầy đủ, Hệ thống có thể hỗ trợ phát hiện những dấu hiệu bất thường để cảnh báo và phục vụ công tác kiểm tra, giám sát.

Quy mô đầu tư công giai đoạn tới rất lớn, dự thảo tiếp tục mở rộng một số trường hợp áp dụng chỉ định thầu, trong đó có các dự án quan trọng, cấp bách. Làm thế nào để cơ chế này giúp đẩy nhanh tiến độ mà không trở thành kẽ hở làm giảm cạnh tranh, tiềm ẩn nguy cơ thất thoát?

Trước hết, cần phân biệt giữa việc quy định các trường hợp được áp dụng chỉ định thầu trong Luật với việc cho phép chỉ định thầu một cách tùy ý.

Thực tiễn cho thấy có những gói thầu, dự án có yêu cầu cấp bách về tiến độ hoặc có tính chất đặc thù mà nếu áp dụng đầy đủ quy trình đấu thầu thông thường có thể không đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Vì vậy, dự thảo Luật hoàn thiện các trường hợp được áp dụng chỉ định thầu nhằm tăng tính chủ động, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục và góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án.

Tuy nhiên, rút ngắn quy trình không có nghĩa là giảm trách nhiệm. Ngược lại, đối với hình thức lựa chọn nhà thầu không có tính cạnh tranh như chỉ định thầu, trách nhiệm của người quyết định và cơ chế kiểm tra, giám sát càng cần được xác định rõ.

Theo số liệu năm 2025, chỉ định thầu chiếm khoảng 75% tổng số gói thầu nhưng chỉ chiếm khoảng 13% trên tổng giá trị các gói thầu. Khi đánh giá việc áp dụng chỉ định thầu cần nhìn nhận đầy đủ cả về số lượng, giá trị, tính chất của gói thầu và căn cứ áp dụng, thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ số lượng gói thầu.

Vấn đề cốt lõi không phải là chỉ định thầu nhiều hay ít về số lượng, mà là chỉ định thầu có đúng trường hợp, đúng thẩm quyền, lựa chọn được nhà thầu có đủ năng lực và bảo đảm hiệu quả hay không. Người quyết định áp dụng chỉ định thầu phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình theo quy định của pháp luật.

Mục tiêu cuối cùng là vừa tháo gỡ những thủ tục không cần thiết để đẩy nhanh tiến độ thực hiện gói thầu, dự án, vừa thiết lập được cơ chế kiểm soát phù hợp. Trao quyền để chủ đầu tư chủ động quyết định trong phạm vi pháp luật cho phép, nhưng quyết định đó phải có căn cứ, có thể kiểm tra, giám sát và người quyết định phải chịu trách nhiệm.

Cảm ơn ông.