Một ngày nghỉ phải mở ra cơ hội thụ hưởng văn hóa
- Việc xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, người lao động được nghỉ và hưởng nguyên lương, theo ông, điều này có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh Đảng, Nhà nước đang triển khai nhiều quyết sách lớn nhằm đưa văn hóa trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển đất nước?
- Tôi cho rằng đây là một quyết định có ý nghĩa cả về nhận thức lẫn thể chế. Khi Quốc hội xác lập một ngày nghỉ hưởng nguyên lương dành cho văn hóa, chúng ta đem đến cho người dân một điều kiện rất cụ thể: thời gian để đến với di sản, đọc sách, thưởng thức nghệ thuật, cùng gia đình tham gia hoạt động cộng đồng. Một chủ trương lớn vì thế có cơ hội trở thành trải nghiệm trong đời sống hằng ngày.
Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa và các chính sách mới của Quốc hội, ngày 24/11 còn nhắc mỗi cấp, mỗi ngành nhìn văn hóa như một phần của chất lượng phát triển.
Văn hóa góp phần hình thành nhân cách, củng cố niềm tin, nuôi dưỡng năng lực sáng tạo và tạo giá trị cho du lịch, công nghiệp văn hóa.
Một ngày nghỉ tự nó chưa tạo ra những chuyển biến ấy. Ý nghĩa của quyết sách sẽ được quyết định bởi cơ hội tiếp cận văn hóa mà chúng ta thực sự mở ra cho mọi người, đặc biệt là công nhân, người dân ở vùng xa và các nhóm còn ít điều kiện thụ hưởng.
- Trong cuộc họp vừa qua, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú yêu cầu các địa phương sớm ban hành kế hoạch tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam, xác định đây là đợt sinh hoạt chính trị - văn hóa của toàn dân, toàn hệ thống chính trị, không phải việc riêng của ngành văn hóa. Theo ông, cần tổ chức ngày Văn hóa Việt Nam theo cách nào để tránh hình thức, phong trào và thực sự tạo được sự tham gia của người dân?
- Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là bắt đầu từ câu hỏi người dân muốn tham gia hoạt động gì, ở đâu, bằng cách nào. Địa phương có thể có một điểm nhấn chung, nhưng phần lớn hoạt động nên diễn ra ở những không gian gần dân: thư viện, bảo tàng, trường học, nhà văn hóa, công viên, khu công nghiệp, làng nghề và trên nền tảng số.
Mở cửa miễn phí hoặc giảm phí có trọng tâm, tổ chức giờ phù hợp với người lao động, bảo đảm phương tiện tiếp cận cho người khuyết tật sẽ thiết thực hơn việc chỉ tăng số lượng lễ khai mạc.
Đợt sinh hoạt chính trị - văn hóa của toàn dân cần được hiểu là sự cùng tham gia và cùng chịu trách nhiệm: cấp ủy định hướng, chính quyền bảo đảm điều kiện, ngành văn hóa tổ chức chuyên môn, ngành giáo dục đưa di sản đến học sinh, doanh nghiệp tạo cơ hội cho người lao động, đoàn thể và cộng đồng tự đề xuất hoạt động.
Người dân phải có chỗ để kể câu chuyện của mình, biểu diễn, hướng dẫn nghề, sáng tạo nội dung và đánh giá chương trình.
Tôi mong mỗi địa phương lựa chọn một việc có thể tiếp tục sau ngày 24/11, chẳng hạn duy trì giờ đọc sách cộng đồng hay một tuyến trải nghiệm di sản, thay cho việc khép lại mọi thứ sau sân khấu cuối cùng.
Không chỉ sôi động trong một ngày
- Những giá trị mà chính sách văn hóa tạo ra thường cần một quá trình lâu dài mới có thể đo đếm và phát huy đầy đủ. Vậy theo ông, việc dành một ngày trong năm để tôn vinh văn hóa, mở rộng cơ hội tiếp cận và hưởng thụ văn hóa có thể tạo ra những chuyển biến cụ thể nào trong nhận thức, hành vi và đời sống xã hội?
- Một ngày trong năm có thể trở thành điểm khởi đầu của một thói quen. Khi một em nhỏ lần đầu được xem một vở diễn, một gia đình cùng đến bảo tàng, một công nhân tìm thấy thư viện gần nơi ở: trải nghiệm trực tiếp thường làm cho khái niệm “văn hóa” trở nên gần gũi hơn nhiều lời kêu gọi.
Từ nhận biết giá trị, người ta có thể đi tới hành vi cụ thể: đọc thêm một cuốn sách, ứng xử văn minh hơn ở không gian công cộng, gìn giữ ký ức gia đình, học một thực hành di sản hoặc trân trọng công sức của nghệ nhân.
Tuy nhiên, tôi nghĩ không nên cho rằng một ngày hội sẽ làm thay đổi ngay nếp sống xã hội. Chuyển biến đáng quý là sau ngày ấy, người dân biết nơi nào có hoạt động văn hóa, có nhu cầu quay lại và có thêm cơ hội tham gia đều đặn.
Chính sách cần nối ngày 24/11 với hoạt động quanh năm của thiết chế văn hóa, trường học và cộng đồng. Khi đó, một ngày tôn vinh sẽ góp phần tạo ra nhịp thực hành văn hóa bền bỉ.
Một ngày hội thành công khi người dân muốn quay lại với văn hóa vào những ngày bình thường.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương
- Theo ông, hiệu quả của Ngày Văn hóa Việt Nam nên được đo bằng những tiêu chí nào để tránh tình trạng tổ chức rầm rộ trong một ngày nhưng tác động xã hội không rõ nét? Liệu có thể xây dựng những chỉ số cụ thể về mức độ tham gia, hưởng thụ văn hóa của người dân, khả năng lan tỏa các sản phẩm văn hóa và những thay đổi trong đời sống văn hóa cộng đồng?
- Hoàn toàn có thể, nhưng cần đo đúng điều chúng ta muốn thay đổi. Tôi đề xuất theo dõi bốn nhóm chỉ số: mức tiếp cận, gồm số người tham gia thực chất, tỷ lệ người tham gia lần đầu và cơ cấu theo độ tuổi, địa bàn, nhóm lao động; chất lượng trải nghiệm, qua khảo sát ngắn về mức hài lòng, khả năng tiếp cận và mong muốn trở lại; sức sống của sản phẩm, thể hiện ở lượt sử dụng có ý nghĩa, lượng sách mượn, vé xem, sự tham gia vào lớp học hoặc tuyến di sản sau sự kiện; tác động tiếp nối, như số chương trình được duy trì sau ba đến sáu tháng, số sáng kiến cộng đồng và mức độ tham gia của nghệ nhân, nghệ sĩ, doanh nghiệp.
Chúng ta cần công bố cả chi phí và kết quả để nhìn được hiệu quả sử dụng nguồn lực. Lượt xem trên mạng chỉ là một chỉ báo ban đầu, cần phân biệt tiếp cận thoáng qua với người thực sự xem, chia sẻ, tìm hiểu hoặc tham gia.
Năm đầu tiên nên thiết lập đường cơ sở, dùng cùng một bộ câu hỏi khảo sát ngắn để so sánh qua từng năm, đồng thời cho phép địa phương bổ sung chỉ số phản ánh bản sắc riêng.
Một ngày hội thành công khi người dân muốn quay lại với văn hóa vào những ngày bình thường.
- Chính phủ đặt mục tiêu từng bước xây dựng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 trở thành một thương hiệu văn hóa quốc gia. Theo ông, để đạt được mục tiêu này, Việt Nam cần tạo ra những sản phẩm, hoạt động hay dấu ấn đặc trưng nào để ngày này có sức sống lâu dài, được người dân chờ đợi và có khả năng quảng bá ra quốc tế?
- Theo tôi, thương hiệu quốc gia cần một lời hẹn rõ ràng với công chúng. Có thể định hình Tuần lễ trải nghiệm văn hóa Việt Nam lấy ngày 24/11 làm điểm nhấn: cùng một bộ nhận diện, lịch hoạt động dễ tra cứu, những khung giờ mở cửa đặc biệt tại bảo tàng, di tích, thư viện; một chương trình nghệ thuật và sáng tạo thường niên có chất lượng; cùng các hoạt động do mỗi địa phương lựa chọn từ di sản, ẩm thực, thiết kế, điện ảnh, âm nhạc hay nghề thủ công của mình. Phần chung tạo khả năng nhận diện, phần riêng làm nên sự phong phú của văn hóa Việt Nam.
Tôi đặc biệt muốn thấy những sản phẩm sống được sau sự kiện: phim ngắn và nội dung số kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ của người trẻ, các tuyến trải nghiệm có nghệ nhân và cộng đồng hưởng lợi, ấn phẩm song ngữ có thể giới thiệu ra thế giới.
Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có thể kết nối các chương trình phù hợp với bạn bè quốc tế và cộng đồng người Việt.
Thương hiệu được hình thành khi công chúng năm sau nhớ lại một trải nghiệm đáng quý của năm trước và muốn tham gia tiếp, khi các chủ thể sáng tạo có thêm việc làm, còn cộng đồng thấy di sản của mình được tôn trọng và mang lại giá trị.
Cảm ơn ông!
