Sau đợt mưa bão giữa năm 2025, lượng lớn phù sa, bùn đất đổ dồn về hạ lưu sông Lam làm thu hẹp dòng chảy và thay đổi địa hình lòng sông. Hệ lụy là hàng loạt trạm bơm và công trình thủy lợi tại các địa phương của tỉnh Nghệ An như Cát Ngạn, Đại Đồng, Nam Đàn, Vạn An… rơi vào tình trạng khó khăn trong việc lấy nước phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Tại Trạm bơm Cát Văn (xã Cát Ngạn) - công trình đảm nhiệm tưới tiêu cho khoảng 180ha lúa vụ Xuân nhưng đã phải “đắp chiếu” hơn một tháng qua. Nguyên nhân do mực nước xuống thấp, phù sa, đất cát bồi lấp khu vực bể hút, hệ thống ống dẫn không thể tiếp cận nguồn nước. Theo khảo sát, diện tích bồi lắng lên tới 5,4ha, trong đó khoảng 2,5ha ảnh hưởng trực tiếp đến bể hút. Lớp bùn dày đặc như một “bức tường” vô hình, chặn đứng hoàn toàn khả năng vận hành của trạm.
Phía bên kia bờ sông, Trạm bơm Thanh Hưng 2 (xã Đại Đồng) phải duy trì hoạt động trong tình thế “gắng gượng”. Được biết, trạm bơm này phục vụ tưới cho khoảng 240 ha lúa trên địa bàn.
Ông Nguyễn Phương Hường - Trạm phó Trạm bơm Thanh Hưng 2 - cho biết, trạm có 4 tổ máy bơm, mỗi máy công suất khoảng 470m3/giờ. Dù vẫn duy trì hoạt động, nhưng do mực nước sông xuống thấp, việc bơm hút diễn ra chập chờn. Có thời điểm trạm chỉ vận hành được một nửa số máy, đặc biệt vào buổi sáng khi mực nước xuống thấp nhất trong ngày.
Theo lãnh đạo Công ty TNHH MTV Thủy lợi Thanh Chương, để khơi thông dòng chảy cho Trạm bơm Cát Văn, đơn vị đã đề xuất nạo vét khu vực thượng lưu cách trạm khoảng 800m. Tuy nhiên, vị trí này nằm ngoài phạm vi quản lý, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành. Trong khi đó, khối lượng đất cát bồi lắng quá lớn khiến các biện pháp thủ công không còn khả thi. Đơn vị đang quản lý 64 trạm bơm phục vụ gần 6.000ha lúa. Hiện vẫn còn 11 trạm bị ảnh hưởng bởi bồi lắng, tác động trực tiếp đến hơn 300ha sản xuất.
Không chỉ riêng Thanh Chương, tình trạng bồi lắng còn diễn ra trên diện rộng dọc sông Lam. Tại hệ thống cống Bara Nam Đàn - công trình thủy lợi trọng điểm cấp nước cho hơn 20.000 ha lúa vụ Xuân cũng đang gặp nhiều trở ngại trong việc vận hành.
Trước thực trạng trên, từ đầu tháng 3, Công ty TNHH MTV Thủy lợi Nam Nghệ An đã triển khai nạo vét, khơi thông dòng chảy tại khu vực cống Nam Đàn 1 với kinh phí hơn 500 triệu đồng. Tuy nhiên, việc xử lý mới hoàn thành tại một cống, trong khi cống Nam Đàn 2 vẫn còn bồi lắng lớn, gây khó khăn cho vận hành và cấp nước.
Trước diễn biến bất lợi của nguồn nước, các đơn vị thủy lợi trên địa bàn đã khẩn trương triển khai nhiều giải pháp ứng phó. Các xí nghiệp thủy lợi tập trung khơi thông những điểm bồi lắng. Đồng thời, công tác bảo dưỡng, duy tu hệ thống máy bơm được đẩy mạnh nhằm đảm bảo vận hành khi có nguồn nước.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy những giải pháp trước mắt chỉ mang tính “chữa cháy”. Về lâu dài, bài toán bồi lắng và suy giảm nguồn nước đòi hỏi một chiến lược tổng thể, từ bố trí kinh phí xử lý các công trình xuống cấp, đến tăng cường phối hợp điều tiết nguồn nước từ các nhà máy thủy điện để “tiếp sức” cho hạ du.
Theo Chi cục Thủy lợi Nghệ An, dù nguồn nước hiện tại cơ bản vẫn đáp ứng sản xuất vụ Xuân 2026, nhưng nguy cơ thiếu nước, hạn hán và xâm nhập mặn có thể xảy ra vào giữa và cuối mùa khô, nhất là tại các vùng cuối kênh.
