TPO - Vườn Quốc gia (VQG) Cát Tiên là nơi sở hữu hệ thống động thực vật phong phú bậc nhất Việt Nam và là khu dự trữ sinh quyển của thế giới. Nơi đây cũng là sinh cảnh hiếm hoi còn sót lại của một số loài đặc biệt quý hiếm, nguy cấp như Voi châu Á, Chà vá chân đen, Cá sấu Xiêm, Bò tót.
Nằm trải dài trên địa phận hai tỉnh Đồng Nai và Lâm Đồng, Cát Tiên là Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam được Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) công nhận trong danh sách GREENLIST, một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật toàn cầu về bảo tồn đa dạng sinh học. Đây cũng là VQG thứ 72 trong tổng số 312.000 vườn quốc gia và khu bảo tồn trên thế giới nhận danh hiệu này. Với diện tích hơn 71.000ha rừng nhiệt đới đất thấp còn tương đối nguyên vẹn, nơi đây không chỉ là “lá phổi xanh” của khu vực Đông Nam Bộ, Tây Nguyên mà còn là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu cả nước. Ảnh: Lò Văn Hợp Được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới, Cát Tiên mang trong mình giá trị đặc biệt về bảo tồn thiên nhiên. Nơi đây ghi nhận hơn 1.600 loài thực vật và trên 1.500 loài động vật. Trong ảnh là loài Bò tót - thuộc nhóm nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam. Loài này từng có vùng phân bố rộng lớn trải dài từ Bắc vào Nam nhưng đến nay rất hiếm gặp ngoài tự nhiên. Vườn quốc gia Cát Tiên là sinh cảnh cực kỳ hiếm hoi còn ghi nhận được quần thể đông đảo. Ảnh: Lò Văn HợpVườn quốc gia Cát Tiên cũng là nơi sinh sống của một trong những quần thể Chà ván chân đen lớn nhất cả nước – loài linh trưởng quý hiếm nằm trong nhóm nguy cấp của Sách đỏ Việt Nam. Ngoài Việt Nam, loài này chỉ được ghi nhận ở Campuchia. Ảnh: VQG Cát Tiên cung cấp.Tại Vườn quốc gia Cát Tiên, Vượn đen má vàng được xem là biểu tượng với quần thể hơn 500 con. Tiếng hót vang vọng của loài linh trưởng quý hiếm này vào mỗi buổi bình minh đã trở thành âm thanh đặc trưng của khu rừng. Ảnh: Huỳnh Dương Bảo.Vườn Quốc gia Cát Tiên cũng ghi nhận quần thể Voọc bạc Đông Dương cực kỳ hiếm gặp ngoài tự nhiên. Cùng với các loài linh trưởng khác, chúng tạo nên một quần xã linh trưởng đa dạng bậc nhất Việt Nam. Sự tồn tại của các loài này là chỉ dấu cho thấy hệ sinh thái rừng Cát Tiên vẫn duy trì được tính toàn vẹn và ổn định cao. Ảnh: Nguyễn Quỳnh
Không chỉ nổi tiếng với các loài thú và bò sát quý hiếm, Cát Tiên còn là “thiên đường” của các loài chim. Hơn 350 loài chim đã được ghi nhận tại đây, trong đó có nhiều loài đặc hữu và quý hiếm như Gà so cổ hung, Gà tiền mặt đỏ, Công xanh, Già đẫy nhỏ và nhiều loài chim nước đang bị đe dọa trên toàn cầu. Các khu rừng, đầm lầy và hồ nước của Cát Tiên đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động kiếm ăn, sinh sản và di cư của nhiều loài chim quý hiếm. Ảnh: Nguyễn Mạnh Hiệp.Quần thể Công xanh mang lại vẻ đẹp cho cánh rừng Cát Tiên. Ảnh: VQG Cát Tiên.Quần thể Mễn vui đùa trong khu bảo tồn nghiêm ngặt của Vườn Quốc gia Cát Tiên. Ảnh: Tăng A Pẩu.Cá thể Nai quý hiếm tại Vườn quốc gia Cát Tiên được ghi lại. Ảnh: Tăng A PẩuLoài Voi Châu Á đã suy giảm nghiêm trọng ngoài tự nhiên trong nhiều năm qua, thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam. Vườn quốc gia Cát Tiên cũng là sinh cảnh hiếm hoi còn ghi nhận hoạt động của loài. Ảnh: Nguyễn Văn Cường
Một thành công nổi bật trong công tác bảo tồn tại Cát Tiên là chương trình phục hồi cá sấu Xiêm. Đây là loài bò sát nằm trong danh sách cực kỳ nguy cấp của thế giới. Sau khi gần như biến mất khỏi tự nhiên ở Việt Nam, cá sấu Xiêm đã được tái thả tại khu vực Bàu Sấu từ đầu những năm 2000. Nhờ những nỗ lực bảo tồn bền bỉ, quần thể cá sấu Xiêm tại đây đã phục hồi mạnh mẽ và hiện là một trong những quần thể tự nhiên quan trọng nhất của loài ở Đông Nam Á. Ảnh: VQG Cát Tiên.Quần thể lợn rừng tại Vườn quốc gia Cát Tiên. Loài động vật được này được coi là kỹ sư của hệ sinh thái nhờ tập tính đào bới kiếm ăn. Vườn quốc gia Cát Tiên cũng là nơi hiếm hoi ghi nhận quần thể đông đảo. Ảnh: Tăng A Pẩu.Theo các chuyên gia, giá trị của Cát Tiên không chỉ nằm ở những con số thống kê về loài mà còn ở vai trò như một “ngân hàng gene” tự nhiên vô giá. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mất rừng và suy giảm đa dạng sinh học đang diễn ra trên toàn cầu, những khu rừng nguyên sinh còn sót lại như Cát Tiên trở thành nơi lưu giữ nguồn gene quý giá cho tương lai. Mỗi loài động vật, thực vật tại đây đều là một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái, góp phần duy trì sự cân bằng của tự nhiên. Trong ảnh là loài Cu li nhỏ. Ảnh: Tăng A Pẩu. Trong ảnh là loài Già đẫy Java – loài nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam. Ảnh: Vườn Quốc gia Cát Tiên.
Theo các nhà bảo tồn, công tác bảo tồn tại Cát Tiên vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức như săn bắt trái phép, suy giảm sinh cảnh và tác động của biến đổi khí hậu. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái bền vững và tăng cường các hoạt động nghiên cứu khoa học là những giải pháp cần thiết để bảo vệ “kho báu xanh” này.
Bên cạnh đó, việc bảo tồn tính nguyên vẹn, thống nhất của Vườn quốc gia Cát Tiên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học. Một hệ sinh thái được quản lý đồng bộ sẽ bảo đảm sự kết nối giữa các sinh cảnh, duy trì hành lang di chuyển của các loài động vật hoang dã và bảo vệ hiệu quả các nguồn gene quý hiếm.
Ngược lại, nếu khu vực bị chia cắt hoặc quản lý phân tán, các hệ sinh thái có nguy cơ suy giảm chức năng, ảnh hưởng đến khả năng sinh tồn của nhiều loài động, thực vật. Vì vậy, việc giữ gìn sự thống nhất về không gian và quản lý là điều kiện quan trọng để bảo vệ lâu dài các giá trị tự nhiên đặc sắc của Cát Tiên.
