Voọc mông trắng là một trong những loài linh trưởng quý hiếm nhất thế giới, thuộc nhóm Cực kỳ nguy cấp theo phân loại của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) cũng như Sách đỏ Việt Nam.
Đây là loài đặc hữu của Việt Nam, chỉ phân bố trong một phạm vi rất hẹp ở những cánh rừng núi đá vôi thuộc Ninh Bình, Phú Thọ (khu vực Hòa Bình cũ) và Thanh Hóa.
Tại Hà Nội, khu vực Hương Sơn (huyện Mỹ Đức cũ) cũng từng là nơi sinh sống của loài linh trưởng đặc biệt quý hiếm này nhưng quần thể ngoài tự nhiên đã không ghi nhận trong nhiều thập kỷ.
Theo ông Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển (CCD), năm 2020, Trung tâm này phối hợp với Chi cục Kiểm lâm Hà Nội thực hiện các chương trình điều tra, đánh giá hiện trạng các loài nguy cấp trên địa bàn thành phố Hà Nội.
Trong quá trình khảo sát, năm 2022, nhóm chuyên gia của CCD tái ghi nhận được 5 cá thể Voọc mông trắng tại khu vực rừng Hương Sơn, huyện Mỹ Đức — nơi loài này từng được cho là đã tuyệt chủng cục bộ trong nhiều thập kỷ.
Ngay sau khi phát hiện quần thể này, CCD phối hợp với Chi cục Kiểm lâm Hà Nội, Ban Quản lý rừng phòng hộ và đặc dụng Hà Nội, chính quyền các xã Hương Sơn và Mỹ Đức, cùng cộng đồng địa phương để tổ chức các nhóm bảo vệ cộng đồng, thường xuyên tuần tra, bảo vệ và giám sát quần thể voọc cũng như sinh cảnh sống của chúng.
Tin vui đã đến, trong năm 2025, thông qua các hoạt động điều tra thực địa, đặt bẫy ảnh và sử dụng thiết bị bay không người lái gắn camera ảnh nhiệt, CCD và các đối tác địa phương xác nhận quần thể Voọc mông trắng tại Hương Sơn hiện có 2 đàn với khoảng 15 cá thể.
Trong đó, đàn lớn nhất ghi nhận hơn 12 cá thể, bao gồm các cá thể non được sinh ra trong các năm 2024 và 2025.
“Việc ghi nhận các cá thể voọc mới sinh là bằng chứng quan trọng cho thấy quần thể Voọc mông trắng tại Hương Sơn vẫn đang sinh sản và có dấu hiệu phục hồi”, ông Hà chia sẻ.
Kết quả này cũng phản ánh hiệu quả ban đầu của các nỗ lực bảo vệ, tuần tra và giám sát liên tục do CCD phối hợp với chính quyền địa phương, lực lượng kiểm lâm và cộng đồng thực hiện trong thời gian qua.
Tuy nhiên, theo các nhà bảo tồn, Voọc mông trắng vẫn đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên.
Đây là một trong số ít loài linh trưởng trên thế giới thích nghi gần như hoàn toàn với môi trường núi đá vôi.
Những dãy núi đá vôi với địa hình hiểm trở, nhiều hang động và thảm thực vật đặc hữu vừa là nơi kiếm ăn, vừa là nơi trú ẩn an toàn trước các loài săn mồi. Tuy nhiên, chính sự phụ thuộc vào sinh cảnh chuyên biệt khiến Voọc mông trắng rất dễ bị tổn thương khi môi trường sống bị thu hẹp hoặc chia cắt.
Sách đỏ Việt Nam ghi nhận quần thể loài ngoài tự nhiên đã giảm tới trên 80% trong gần bốn thập kỷ do loài bị săn bắt làm vật nuôi, làm thực phẩm và dùng trong y học cổ truyền.
Sinh cảnh sống bị chia cắt và suy thoái do xâm lấn đất rừng tự nhiên để mở rộng đất sản xuất, khai thác khoáng sản và đá, khai thác gỗ cũng khiến quần thể suy giảm ngoài tự nhiên.
Các nhà bảo tồn kêu gọi cần bảo vệ nghiêm ngặt những sinh cảnh sống cuối cùng của loài, đồng thời kiểm soát chặt chẽ tình trạng săn bắt, buôn bán trái phép loài này ở trong nước và quốc tế. Bên cạnh đó cần tuyên truyền nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn loài, nhất là tại những khu vực loài đang sinh sống.
