The Wall Street Journal ngày 14/11 đăng bài viết đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: Chính nước Mỹ đang đẩy những bộ óc xuất sắc nhất của mình ra nước ngoài.
Hàng ngàn nhà khoa học gốc Hoa rời Mỹ
Liệu có thực sự diễn ra một làn sóng các nhà khoa học gốc Hoa đồng loạt rời Mỹ? Số liệu thống kê ban đầu của các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Princeton và Harvard cho thấy, trong giai đoạn 2022-2026, có 668 nhà khoa học gốc Hoa đang giữ chức giáo sư cơ hữu hoặc trên lộ trình được bổ nhiệm cơ hữu đã chấm dứt quan hệ công tác với các cơ sở nghiên cứu Mỹ, chuyển sang những quốc gia khác, trong đó có Trung Quốc.
Một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Thể chế Trung Quốc thuộc Đại học Stanford, phân tích dữ liệu của 1,2 triệu học giả, cũng cho thấy số nhà khoa học trở về Trung Quốc tăng mạnh: từ 31 người năm 2004 lên 1.409 người năm 2022.
Đáng chú ý, những người ra đi không phải các nghiên cứu sinh vừa tốt nghiệp mà là những học giả đã có vị trí vững chắc trong giới khoa học Mỹ, thậm chí sở hữu chức danh giáo sư cơ hữu danh giá.
Giáo sư Harvard trở về Thanh Hoa vì muốn gần gia đình
Câu chuyện của Lưu Quân, nhân vật được WSJ phỏng vấn, cho thấy rõ hơn động lực đằng sau quyết định hồi hương.
Sinh năm 1965, năm 1985 từ Đại học Thanh Hoa, Lưu Quân sang Mỹ du học, lấy bằng tiến sĩ thống kê tại Đại học Chicago, sau đó trở thành giáo sư cơ hữu Harvard và được bầu làm viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ.
Ngay trước khi Donald Trump giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2024, ông đã nhận lời mời trở về Thanh Hoa.
Mức đãi ngộ tại Trung Quốc không hấp dẫn hơn những gì ông đang có ở Mỹ. Tuy nhiên, cơ hội trở về quê hương, ở gần chăm sóc mẹ già và xây dựng một khoa mới tại trường đại học danh tiếng đã khiến ông không thể từ chối.
Sau khi chuyển về Thanh Hoa, Lưu Quân buộc phải hủy một số dự án nghiên cứu chung với đồng nghiệp Harvard. Ông cho biết nếu các đồng nghiệp Mỹ ghi tên mình vào danh sách đồng tác giả, điều đó có thể gây ra những rắc rối không đáng có.
Một học giả từng đạt đến những danh hiệu cao nhất trong giới khoa học Mỹ, khi trở về quê hương làm việc, lại phải lo ngại việc hợp tác bình thường với đồng nghiệp cũ có thể trở thành vấn đề nhạy cảm.
Lưu Quân cho rằng tâm lý chống Trung Quốc gia tăng tại Mỹ đang khiến hoạt động hợp tác và giao lưu học thuật giữa hai nước trở nên vô cùng khó khăn.
Làn sóng hồi hương ngày càng rõ nét
Năm 2025, Trung Quốc ghi nhận 535.600 du học sinh trở về nước, tăng 40.600 người so với năm 2024 và 120.000 người so với năm 2023.
Theo thống kê của CNN, kể từ năm 2024, ít nhất 85 nhà nghiên cứu đang làm việc tại Mỹ đã chuyển sang công tác toàn thời gian tại các viện nghiên cứu và tổ chức khoa học Trung Quốc. Hơn một nửa trong số này đưa ra quyết định hồi hương trong năm 2025.
Danh sách có cả những nhà vật lý hạt nhân từng làm việc tại Đại học Princeton và nhiều học giả trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu tạo dựng tên tuổi.
Trong khi đó, hồi tháng 1 AFP cho biết, trong vòng một năm trước đó, ít nhất 20 chuyên gia có ảnh hưởng lớn trong các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học) Mỹ đã lựa chọn về Trung Quốc làm việc hoặc tham gia các tổ chức nghiên cứu nước này theo hình thức bán thời gian.
Họ từ bỏ những vị trí đáng mơ ước như giáo sư James Franck tại Đại học Chicago, giảng viên Đại học California ở Berkeley hay trưởng khoa tại Đại học Colorado.
Tháng 1 năm nay, nhà sinh học cấu trúc Trương Khải thuộc Đại học Yale từ chức để gia nhập Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc.
Ngô Quân, 49 tuổi, vừa được thăng chức giáo sư chính thức tại Trung tâm Y tế Tây Nam thuộc Đại học Texas ở Mỹ, cũng chuyển sang làm việc toàn thời gian tại Đại học Tây Hồ ở Trung Quốc. Ông tuyên bố: “Có trả thêm bao nhiêu tiền cũng không thể giữ chân tôi”.
Theo AFP, điểm chung của những nhà khoa học này là họ không trở về để tìm kiếm một vị trí công việc mới, mà mang theo những thành tựu, kinh nghiệm và năng lực nghiên cứu đã được khẳng định ở nước ngoài.
Vụ án Đào Phong: Nỗi ám ảnh của giới khoa học gốc Hoa tại Mỹ
Trung Quốc rộng cửa đón nhận các nhà khoa học hồi hương. Tuy nhiên, không phải ai trở về cũng nhận được sự chào đón đúng mức. Trường hợp Viên Quân Anh là một ví dụ.
Bà tốt nghiệp tiến sĩ Harvard, là viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ. Năm 2020, bà trở về Trung Quốc làm việc toàn thời gian tại Viện Hóa học Hữu cơ Thượng Hải thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, tập trung thúc đẩy nghiên cứu và thương mại hóa các loại thuốc mới.
Thế nhưng, sau khi bà trả lời phỏng vấn với câu nói “Máu tôi là máu người Trung Quốc”, một số tài khoản truyền thông cá nhân lập tức đào lại chuyện bà từng được nhà nước Trung Quốc cử đi du học nhưng không trở về nước ngay sau khi hoàn thành chương trình.
Việc Thượng Hải thu hút bà không đơn thuần nhằm trao một chức danh danh dự, mà là để tận dụng nguồn lực học thuật, kinh nghiệm nghiên cứu và năng lực phát triển dược phẩm của một nhà khoa học hàng đầu.
Một trường hợp khác đáng chú ý là Đào Phong, học giả gốc Hoa đầu tiên bị truy tố trong chiến dịch điều tra các hoạt động khoa học liên quan Trung Quốc của Mỹ, mang tên “China Initiative” (Sáng kiến Trung Quốc) là chương trình điều tra và truy tố do Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) khởi động tháng 11/2018, dưới thời nhiệm kì đầu của ông Trump.
Năm 2019, khi đang giữ chức phó giáo sư cơ hữu tại Đại học Kansas, ông bị FBI bắt giữ. Vụ việc bắt nguồn từ một nghiên cứu sinh trao đổi yêu cầu được ghi tên đồng tác giả trong bài báo khoa học nhưng bị ông từ chối. Người này sau đó nặc danh tố cáo ông làm việc toàn thời gian tại Trung Quốc.
Thay vì bảo vệ nhân viên, nhà trường lại chuyển hồ sơ cho FBI.
Đào Phong bị cáo buộc 10 trọng tội, với tổng mức án lý thuyết có thể lên tới 150 năm tù. Ông mất việc, phải đeo thiết bị giám sát điện tử trong thời gian xét xử và bị hạn chế đi lại.
Sau gần 5 năm theo đuổi vụ kiện, tháng 7/2024, Tòa phúc thẩm liên bang Mỹ đã bác bỏ hoặc hủy toàn bộ 10 cáo buộc vì chứng cứ không đầy đủ.
Tuy nhiên, chiến thắng tại tòa không giúp ông khôi phục sự nghiệp. Đại học Kansas từ chối phục chức. Để trang trải chi phí bào chữa, vợ ông từng phải làm cùng lúc ba công việc. Tổng chi phí chống lại các cáo buộc vượt quá 2 triệu USD.
Chính phủ Mỹ tuyên bố ông vô tội, nhưng trường đại học lại không cho ông trở lại làm việc. Vụ việc gửi đi một thông điệp đáng lo ngại đối với giới khoa học gốc Hoa: Ngay cả khi thắng kiện, họ vẫn có thể đánh mất sự nghiệp và cuộc sống.
Những vụ việc như vậy, cùng tâm lý nghi kỵ ngày càng gia tăng đối với người gốc Hoa, đang làm suy giảm cảm giác an toàn của các nhà khoa học tại Mỹ. Vì vậy, số người cân nhắc trở về Trung Quốc vì thế có thể tiếp tục tăng.
Nghi ngờ năng lực của những nhà khoa học tuổi 50-60
Trong nước Trung Quốc cũng có những ý kiến hoài nghi: Các nhà khoa học 50-60 tuổi trở về thì còn làm được gì? Thành tựu học thuật thường đạt đỉnh ở độ tuổi 30-40, vậy những người lớn tuổi liệu còn đủ năng lực nghiên cứu?
Bài viết của ông Hồ Tích Tiến – cựu TBT Thời báo Hoàn cầu trên Sohu, cho rằng những nhà khoa học từng khẳng định vị thế trong các lĩnh vực hàng đầu thế giới, dù tuổi tác cao hơn, vẫn sở hữu những tài sản quý giá: kinh nghiệm học thuật, mạng lưới nghiên cứu, khả năng nhận diện xu hướng và tầm nhìn chuyên môn.
Họ có thể xác định những hướng đột phá tiềm năng, dẫn dắt các nhà khoa học trẻ và giúp thế hệ sau tránh những con đường vòng. Đồng thời, uy tín quốc tế của họ cũng có khả năng thu hút thêm nhân tài và nguồn lực nghiên cứu. Nếu Trung Quốc nghi ngờ năng lực của những nhà khoa học hàng đầu, vấn đề có lẽ nằm ở chính tầm nhìn và sự rộng lượng của mình.
Mỹ càng dùng định kiến về nguồn gốc và thân phận để đẩy những bộ óc xuất sắc ra nước ngoài, Trung Quốc càng cần mở rộng cánh cửa đón nhận nhân tài một cách thực chất.
Theo ông, không thể xem những nhà khoa học hồi hương là “người tị nạn khoa học”, càng không nên coi họ là gánh nặng đến để “tranh giành nguồn lực” hay “tìm chỗ an dưỡng tuổi già”.
Đây là cơ hội quan trọng để Trung Quốc thu hút tri thức, kinh nghiệm và nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học ở những lĩnh vực tiên phong.
link gốc: https://viettimes.vn/hang-nghin-nha-khoa-hoc-goc-hoa-dang-dan-roi-my-ve-trung-quoc-dieu-gi-dang-xay-ra-post208505.html