Việt Nam phát sinh hơn 500.000 tấn rác điện tử mỗi năm
Tại “Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường 2026” với chủ đề “Xanh hóa chuyển đổi số – Số hóa chuyển đổi xanh: Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép” chiều 18/11, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường chia sẻ, năm 2022, Việt Nam phát sinh khoảng 516 nghìn tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người, tăng hơn 4 lần so với mức 116 nghìn tấn năm 2014.
Điều này đặt ra thách thức cực kỳ lớn với Việt Nam trong bối cảnh hệ thống thu gom, tái sử dụng và tái chế chưa đáp ứng yêu cầu.
Mạng lưới thu gom chính thức hiện chưa thực sự đồng bộ, thuận tiện, việc phân loại tại nguồn chưa phổ biến, một bộ phận chất thải vẫn được thu gom, tháo dỡ và xử lý qua các kênh phi chính thức.
Tại một số cơ sở, hoạt động tháo dỡ, thu hồi kim loại và linh kiện còn mang tính thủ công, công nghệ lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường.
Lãnh đạo Cục Môi trường đặc biệt lưu ý, chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi, các hợp chất brom chống cháy và nhiều thành phần nguy hại khác. Nếu không được thu gom, lưu giữ, tháo dỡ và xử lý đúng quy trình, các chất này có thể phát tán vào không khí, đất và nước, ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe con người.
Ông Trung nêu dẫn chứng, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, tổng hợp 21 công trình nghiên cứu tại Việt Nam đã ghi nhận nguy cơ phát tán kim loại nặng, chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và hydrocacbon thơm đa vòng từ hoạt động tháo dỡ, tái chế chất thải điện tử không chính thức.
Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ chất ô nhiễm trong mẫu môi trường và mẫu sinh học tại các khu vực tái chế cao hơn khu vực đối chứng.
“Điều này cho thấy quản lý chất thải điện tử không chỉ là vấn đề môi trường mà còn gắn trực tiếp với bảo vệ sức khỏe và an toàn nghề nghiệp của người lao động”, ông Trung chia sẻ.
Theo bà Nguyễn Thị Thùy Linh - Đồng sáng lập Tổ chức môi trường Tagom, lượng rác thải điện tử được thu gom chỉ chiếm khoảng 2% so với rác thải sinh hoạt nhưng đóng góp tới 70% tổng lượng kim loại nặng và độc tố nguy hại phát thải tại các bãi chôn lấp.
Trong khi đó, công tác thu gom rác thải điện tử ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều rào cản. Đầu tiên là kiến thức về phân loại rác của người dân còn hạn chế. Hai là, hoạt động thu gom phi chính thức chưa bảo đảm yêu cầu về môi trường do thiếu thiết bị chuyên dụng. Đặc biệt, người thu gom chủ yếu tập trung lấy những thành phần có giá trị cao, khiến các dòng rác thải điện tử còn lại bị thất thoát và không được xử lý phù hợp.
Mở rộng mạng lưới thu hồi chất thải điện tử thải bỏ
Theo ông Hồ Kiên Trung, thời gian tới, Cục Môi trường sẽ tập trung vào một số giải pháp quan trọng để quản lý chất thải điện tử.
Trong đó có việc tổ chức thực hiện hiệu quả các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu (EPR), bảo đảm trách nhiệm tái chế được thực hiện thực chất, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát.
Bên cạnh việc thực hiện nghĩa vụ tái chế, theo ông Trung, cần khuyến khích doanh nghiệp thiết kế sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, nâng cấp, tháo dỡ và tái chế; hạn chế thành phần nguy hại, tăng sử dụng vật liệu tái chế.
Đồng thời, nâng cao trách nhiệm của người tiêu dùng trong việc kéo dài tuổi thọ thiết bị, ưu tiên sửa chữa, tái sử dụng và chuyển giao thiết bị hết hạn sử dụng đến các điểm thu hồi phù hợp.
Đặc biệt, theo lãnh đạo Cục Môi trường, sẽ nghiên cứu ứng dụng mã định danh, mã QR, cơ sở dữ liệu và các nền tảng số để theo dõi, truy xuất nguồn gốc thiết bị từ khi đưa ra thị trường đến khi được thu hồi, tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý.
Từ đó, từng bước hình thành hệ thống dữ liệu kết nối, chia sẻ giữa cơ quan quản lý nhà nước, nhà sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế, bảo đảm thông tin được cập nhật, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát.
Bên cạnh đó, theo ông Trung, mở rộng mạng lưới điểm thu hồi tại khu dân cư, cơ quan, doanh nghiệp, trường học và các cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử.
Với hoạt động thu gom, tháo dỡ sẽ tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm soát hoạt động tháo dỡ, tái chế thủ công không đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường.
“Sẽ khuyến khích hình thành các chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế, từng bước đưa hoạt động thu hồi, tái chế vào hệ thống chính thức, có kiểm soát”, ông Trung nói.