Bản chất của ban đại diện cha mẹ học sinh được thành lập nhằm tạo cầu nối gắn kết gia đình với nhà trường, hỗ trợ các hoạt động giáo dục và chăm lo đời sống tinh thần cho học sinh. Tuy nhiên, ở không ít nơi, ban đại diện này dường như bị biến thành một "cánh tay nối dài", đứng ra gánh vác việc thu những khoản kinh phí ngoài luồng mà theo quy định nhà trường không được phép trực tiếp đứng tên.
Điểm mấu chốt nằm ở hai từ "tự nguyện". Thông tư số 55 của Bộ GD&ĐT quy định rất rõ ban đại diện cha mẹ học sinh không được thu các khoản phục vụ cơ sở vật chất, khen thưởng cán bộ giáo viên, hỗ trợ công tác quản lí hay sửa chữa trường lớp. Dẫu vậy, trên thực tế, các khoản chi cho rèm cửa, điều hòa, máy chiếu, sơn sửa lớp học hay quỹ tri ân thầy cô vẫn liên tục xuất hiện dưới hình thức cào bằng mức đóng góp bình quân theo đầu người.
Cơ chế "áp đặt ngầm" này khiến nhiều phụ huynh dù hoàn cảnh khó khăn vẫn phải cắn răng đóng góp vì tâm lí e ngại con em bị phân biệt đối xử hoặc cô lập trong tập thể lớp. Khi sự tự nguyện bị tước bỏ ranh giới tự do ý chí, nó trở thành gánh nặng kinh tế đè nặng lên các gia đình thu nhập thấp vào mỗi mùa tựu trường.
Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này trước hết đến từ sự thiếu minh bạch và lỏng lẻo trong giám sát tài chính nội bộ. Ban giám hiệu một số trường học chọn cách đứng ngoài cuộc trên danh nghĩa, đẩy toàn bộ trách nhiệm thỏa thuận sang ban phụ huynh để né tránh quy định thanh tra. Bên cạnh đó, ngân sách chi cho giáo dục tại nhiều cơ sở còn eo hẹp, trong khi nhu cầu nâng cấp điều kiện học tập ngày càng cao, dẫn đến việc nhà trường tìm cách xã hội hóa nhưng lại vận hành sai lệch bản chất.
Để chấm dứt tình trạng lạm thu trá hình, giải pháp căn cơ phải bắt đầu từ việc quy trách nhiệm người đứng đầu. Không có chuyện hiệu trưởng không biết phụ huynh thu-chi gì trong ngôi trường của mình. Hiệu trưởng phải là người chịu trách nhiệm trực tiếp và cao nhất nếu trong khuôn viên nhà trường xuất hiện các khoản thu trái quy định, bất kể khoản thu đó do giáo viên chủ nhiệm hay ban phụ huynh khởi xướng.
Bên cạnh đó, hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh cần được chuẩn hóa và giám sát chặt chẽ. Nguyên tắc đóng góp phải là tự nguyện tuyệt đối, không quy định mức sàn, không chia bình quân và hoàn toàn bảo mật danh tính mức đóng của từng cá nhân. Các khoản tài trợ cho cơ sở vật chất nếu có phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình xã hội hóa theo quy định, công khai từ khâu dự toán, tiếp nhận đến nghiệm thu và quyết toán độc lập.
Chỉ khi đưa quỹ phụ huynh trở về đúng vai trò đồng hành nhân văn và xử lí nghiêm minh các hành vi lách luật, áp lực tài chính đầu năm học mới thực sự được cởi bỏ, trả lại môi trường giáo dục sự trong sáng và bình đẳng vốn có.
Vấn đề lạm thu và các khoản thu núp bóng đầu năm học luôn được điều chỉnh bởi hệ thống văn bản pháp lí khá chặt chẽ, từ luật đến các thông tư chuyên ngành. Tuy nhiên, tình trạng vi phạm vẫn âm ỉ diễn ra do khoảng trống trong giám sát thực thi và tâm lí cả nể. Để xử lí triệt để, việc bóc tách các hành vi vi phạm theo khung pháp luật và xác định rõ chế tài đối với người đứng đầu cơ sở giáo dục là yếu tố quyết định.
