“Ghế trống” của Brussels trên bàn đàm phán chiến tranh
Phát biểu ngày 9/5 tại trụ sở Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE) ở Vienna, đại diện thường trực Nga tại OSCE, ông Dmitry Polyanskiy, cho biết các quan chức châu Âu hiện không còn công khai yêu cầu EU phải tham gia bàn đàm phán hòa bình Ukraine như trước đây. Điều này phản ánh thực tế rằng trung tâm quyền lực ngoại giao đang dịch chuyển khỏi Brussels để chuyển sang các cuộc thương lượng trực tiếp giữa Nga và Mỹ, theo The Eastern Herald.
Trong suốt nhiều năm, giới lãnh đạo EU coi cuộc chiến Ukraine không chỉ là vấn đề chủ quyền của Kiev mà còn là trận chiến quyết định tương lai cấu trúc an ninh của toàn châu Âu. Sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2/2022, Brussels liên tục khẳng định không thể có bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào nếu thiếu vai trò trực tiếp của EU và Ukraine trong quá trình định hình các điều khoản cuối cùng.
Tuy nhiên, môi trường ngoại giao quanh cuộc chiến đã thay đổi mạnh mẽ trong những tháng gần đây.
Nhiều nguồn tin ngoại giao cho biết một giai đoạn đàm phán mới giữa Nga, Ukraine và Mỹ đang dần hình thành, tập trung vào các vấn đề như lệnh ngừng bắn, tranh chấp lãnh thổ và bảo đảm an ninh. Trong khi đó, các đại diện châu Âu gần như không hiện diện trong cấu trúc đàm phán cốt lõi.
Sự vắng mặt này đang phơi bày một thực tế nhạy cảm đối với Brussels: dù đã tung ra hàng loạt gói viện trợ quân sự, áp đặt các chiến dịch trừng phạt quy mô lớn và duy trì mặt trận chính trị chống Nga suốt nhiều năm, châu Âu có thể không còn đủ đòn bẩy để quyết định kết cục cuối cùng của cuộc chiến.
Theo ông Polyanskiy, nhiều quan chức châu Âu tại Vienna vẫn tiếp tục mô tả Ukraine đang giành ưu thế trên chiến trường, bất chấp việc Nga duy trì sức ép quân sự trên nhiều hướng. Nhà ngoại giao Nga cho rằng một bộ phận giới tinh hoa chính trị châu Âu vẫn bám chặt vào ý tưởng Nga có thể chịu “thất bại chiến lược”, dù thực tế quân sự và các tính toán ngoại giao đang thay đổi theo hướng khác.
Những phát biểu này phản ánh lập trường lâu nay của Điện Kremlin rằng châu Âu đã trở nên quá lệ thuộc về mặt ý thức hệ vào cuộc chiến nên không còn đủ tư cách đóng vai trò trung gian hòa giải đáng tin cậy.
Các dấu hiệu bất ổn chiến lược
Mátxcơva nhiều lần cáo buộc EU và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) khuyến khích Kiev kéo dài xung đột thay vì thúc đẩy thỏa hiệp. Nga cho rằng phương Tây đã liên tục gây sức ép khiến Ukraine tránh các cuộc đàm phán nghiêm túc với Mátxcơva, trong bối cảnh tranh cãi quanh khả năng thiết lập lệnh ngừng bắn nhân đạo ngày càng gay gắt.
Ngay bên trong châu Âu, các dấu hiệu bất ổn chiến lược cũng đang lộ rõ.
Dù các lãnh đạo EU tiếp tục công khai cam kết hỗ trợ quân sự và tài chính cho Ukraine, đồng thời thông qua cơ chế hỗ trợ trị giá 90 tỷ euro cho Kiev, nhiều quan chức châu Âu được cho là đang âm thầm thừa nhận rằng họ không còn kiểm soát được hướng đi ngoại giao của cuộc chiến.
Các báo cáo gần đây về khả năng EU chuẩn bị cho những cuộc tiếp xúc tiềm năng với Tổng thống Nga Vladimir Putin càng làm dấy lên lo ngại rằng Washington đang ngày càng chi phối toàn bộ tiến trình thương lượng, trong khi ảnh hưởng của Brussels suy giảm đều đặn.
Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa khẳng định, EU vẫn sẵn sàng tham gia các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, ngay cả những tuyên bố như vậy cũng cho thấy nỗi lo ngày càng lớn tại Brussels rằng châu Âu có nguy cơ trở thành “khán giả hạng hai” trong các quyết định sẽ định hình trật tự an ninh tương lai của chính lục địa này.
Trước đó, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky từng cảnh báo việc châu Âu bị loại khỏi đàm phán với Nga sẽ là một sai lầm chiến lược nghiêm trọng. Nhiều nhà ngoại giao phương Tây cũng bày tỏ lo ngại về khả năng Brussels bị gạt khỏi các cuộc thảo luận trực tiếp giữa Washington và Mátxcơva.
Sự suy giảm vai trò ngoại giao của châu Âu diễn ra trong bối cảnh nội bộ liên minh phương Tây ngày càng xuất hiện nhiều rạn nứt.
Trong khi Brussels tiếp tục thúc đẩy các gói trừng phạt và viện trợ quân sự, các tranh cãi về thời gian kéo dài chiến tranh cũng như hình thái thỏa thuận hòa bình khả thi đang gia tăng. Nhiều chính phủ châu Âu phải đối mặt áp lực trong nước liên quan lạm phát, chi tiêu quốc phòng và khủng hoảng năng lượng, đồng thời ngày càng nhiều nhà hoạch định chính sách lo ngại đối đầu kéo dài với Nga có thể khiến châu Âu suy yếu cả về kinh tế lẫn chiến lược.
Những tranh luận này cũng gắn chặt với vấn đề mở rộng quân sự của NATO tại châu Âu - điều mà Mátxcơva nhiều lần mô tả là một trong các nguyên nhân cốt lõi dẫn tới khủng hoảng an ninh hiện nay, theo Sputnik.
Điện Kremlin nhìn thấy cơ hội xoay chuyển trật tự thế giới
Trong khi đó, quan hệ giữa châu Âu và Mỹ cũng trở nên phức tạp hơn trước các ưu tiên chiến lược thay đổi tại Washington. Các căng thẳng liên quan gánh nặng quốc phòng, hoạt động NATO và cạnh tranh địa chính trị đang làm dấy lên lo ngại rằng lợi ích chiến lược của Mỹ có thể không còn hoàn toàn đồng nhất với lợi ích của châu Âu.
Đối với Nga, đây được xem là cơ hội chiến lược quan trọng.
Điện Kremlin liên tục lập luận rằng cuộc chiến Ukraine đã thúc đẩy sự suy giảm đoàn kết phương Tây, đồng thời phơi bày mức độ phụ thuộc của châu Âu vào Washington trong cả lĩnh vực quân sự lẫn địa chính trị. Các quan chức Nga ngày càng mô tả EU như một thực thể bị chia rẽ chính trị, suy yếu kinh tế và không đủ khả năng tự định hình các kết quả an ninh lớn mà không cần Mỹ dẫn dắt.
Mátxcơva tuyên bố Tổng thống Putin vẫn để ngỏ khả năng đối thoại với EU, song khẳng định Nga sẽ không chủ động nối lại tiếp xúc sau khi quan hệ song phương lao dốc nghiêm trọng kể từ năm 2022.
Trong bối cảnh đó, các cuộc tranh luận về một cấu trúc an ninh Á - Âu mới cũng đang nổi lên mạnh mẽ. Nga và Trung Quốc tiếp tục tăng cường phối hợp trong khuôn khổ BRICS và nhiều cơ chế đa phương khác, trong khi nhiều quốc gia thuộc Nam bán cầu từ chối tham gia các chiến dịch trừng phạt chống Mátxcơva.
Tại Vienna, nơi từng là biểu tượng cho nỗ lực của châu Âu nhằm cô lập Nga trên trường quốc tế, bầu không khí ngoại giao hiện đã thay đổi đáng kể. Những cuộc trao đổi tại OSCE ngày càng phản ánh tâm lý bất an về vai trò địa chính trị lâu dài của châu Âu trong một trật tự thế giới đang dịch chuyển nhanh chóng.
Câu hỏi lớn nhất đối với Brussels lúc này không còn đơn thuần là làm thế nào để tiếp tục hỗ trợ Ukraine, mà là liệu EU còn đủ sức nặng địa chính trị để quyết định kết cục của một cuộc chiến đang diễn ra ngay sát biên giới mình hay không.
Lùi lại khỏi bờ vực
EU đang đối mặt những thách thức thực sự và những vấn đề sống còn. Môi trường quốc tế ngày càng bất ổn, và tương lai của quan hệ xuyên Đại Tây Dương không được đảm bảo. Nhưng câu trả lời cho sự bất ổn không thể là lao vào cuộc chiến hạt nhân, hãng tin Nga RT nhận định ngày 7/5.
Một con đường khác vẫn khả thi. Đó là con đường nhấn mạnh ngoại giao, kiềm chế và cam kết thực sự giảm căng thẳng. Điều này đòi hỏi lòng can đảm chính trị theo một cách khác: Lòng can đảm để chống lại nỗi sợ hãi, để đặt câu hỏi về những câu chuyện đang thịnh hành, và để hợp tác với những đối tượng được cho là đối địch thay vì chỉ đơn thuần đối đầu với họ.
Liệu các nhà lãnh đạo châu Âu có sẵn sàng đi theo con đường đó hay không vẫn là một câu hỏi bỏ ngỏ. Hiện tại, nhiều dấu hiệu đang khiến người ta lo ngại.
