Tuy nhiên, cuộc tấn công hồi tháng 3 - được ghi lại trong đoạn video do quân đội Israel công bố, không diễn ra ở vịnh Ba Tư mà tại biển Caspi cách đó hàng trăm kilomet về phía bắc. Biển Caspi thường bị bỏ quên nhưng giờ đây mang ý nghĩa mới, khi trở thành tuyến thương mại kết nối Nga và Iran.
Đối với hai nước đều đang trong chiến tranh và chịu các lệnh trừng phạt của phương Tây nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, tuyến đường thủy này trở thành hành lang thương mại quan trọng, giúp Iran tiếp tục giữ vị thế của mình trong đàm phán với Mỹ, bất chấp ưu thế quân sự áp đảo của Washington.
Theo giới chức Mỹ, Nga đang vận chuyển linh kiện máy bay không người lái cho Iran qua biển Caspi, giúp Tehran khôi phục năng lực tấn công sau khi mất khoảng 60% kho UAV trong các đợt giao tranh gần đây.
Nga được cho là cũng cung cấp các loại hàng hóa vốn thường đi qua eo biển Hormuz qua biển Caspi.
Giới chức Iran cho biết, các nỗ lực mở tuyến thương mại thay thế đang được thúc đẩy nhanh chóng. Bốn cảng của Iran dọc biển Caspi đang hoạt động suốt ngày đêm để tiếp nhận lúa mì, ngô, thức ăn chăn nuôi, dầu hướng dương và nhiều mặt hàng khác.
Ông Mohammad Reza Mortazavi, chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp thực phẩm Iran, nói với đài truyền hình nhà nước IRIB rằng Iran đang tích cực chuyển hướng nhập khẩu lương thực thiết yếu qua biển Caspi.
Thông tin từ các quan chức thương mại Nga và số liệu cảng biển cũng cho thấy lưu lượng vận tải qua Caspi tăng mạnh trong những tháng gần đây.
Ông Vitaly Chernov - trưởng bộ phận phân tích của PortNews Media Group, cho biết 2 triệu tấn lúa mì Nga từng được chuyển sang Iran qua Biển Đen mỗi năm, nhưng nay được chuyển sang tuyến Caspi do Biển Đen bị đe dọa.
“Trong bối cảnh bất ổn ở Trung Đông, các tuyến Caspi tới Iran trở nên hấp dẫn hơn nhiều”, ông nói.
Ông Alexander Sharov, chủ tịch RusIranExpo - tổ chức hỗ trợ các nhà xuất khẩu Nga tìm khách hàng Iran, ước tính khối lượng hàng hóa qua Caspi có thể tăng gấp đôi trong năm nay. Ông cho biết các lệnh trừng phạt phương Tây khiến một số công ty lớn ngần ngại vận chuyển qua Caspi, cuộc khủng hoảng Hormuz có thể làm thay đổi điều đó.
Biển Caspi có diện tích lớn hơn Nhật Bản và là hồ nước lớn nhất thế giới. Hoạt động thương mại qua đây khó bị khó theo dõi từ xa, một phần vì các tàu chạy giữa cảng Nga và Iran thường tắt bộ phát tín hiệu định vị vệ tinh. Không giống vịnh Ba Tư, Mỹ không thể chặn tàu ở Caspi vì chỉ 5 quốc gia ven biển mới có quyền tiếp cận khu vực này.
“Nếu tìm một nơi lý tưởng để né tránh trừng phạt và vận chuyển quân sự, đó chính là biển Caspi” - bà Nicole Grajewski, chuyên gia về Iran và Nga tại Sciences Po ở Paris nhận định
Trong khi Nga và Iran công khai hoạt động buôn bán hàng hóa như lúa mì, việc trao đổi hệ thống vũ khí lại là câu chuyện khác.
Các chuyến hàng UAV cho thấy quan hệ quốc phòng chặt chẽ giữa Moscow và Tehran. Dù các linh kiện Nga khó có thể đóng vai trò quyết định trong cuộc chiến của Iran với Mỹ và Israel, chúng giúp củng cố kho UAV của Tehran. Các quan chức Mỹ cho rằng nếu những chuyến hàng như vậy tiếp tục, Iran sẽ nhanh chóng tái thiết kho vũ khí này.
Cũng theo các quan chức Mỹ, trước đây hoạt động thương mại diễn ra theo cả 2 chiều: Iran chuyển UAV cho Nga sử dụng tại Ukraine trong khi Nga gửi linh kiện cho Iran. Tuy nhiên, nhu cầu nguồn cung từ Iran giảm sau tháng 7/2023, khi Nga bắt đầu tự sản xuất mẫu UAV Shahed tại nhà máy ở Tatarstan.
Tháng 8/2025, quân đội Ukraine tuyên bố đã đánh chìm 1 tàu Nga tại cảng Olya của Nga mà họ cho là đang vận chuyển linh kiện UAV Shahed từ Iran. Ukraine gọi cảng này (nằm ở góc tây bắc biển Caspi) là trung tâm nhập khẩu vật tư quân sự phục vụ chiến dịch quân sự của Nga.
Điểm mù
Đối với Nga và Iran, tầm quan trọng chiến lược của biển Caspi đã rõ ràng từ lâu. Trong 2 thập kỷ qua, 2 nước đã phát triển kế hoạch xây dựng hành lang thương mại từ biển Baltic tới Ấn Độ Dương, kéo dài 7.200 km qua miền tây nước Nga rồi đến lưu vực Caspi nhằm tránh các tuyến thương mại phương Tây. Kế hoạch này hầu như vẫn nằm trên giấy, bao gồm thay thế đội tàu cũ kỹ, xây dựng cảng mới và tuyến đường sắt mới.
Hoạt động thương mại ở Caspi cũng đặt Mátxcơva vào thế cân bằng mong manh. Trong bối cảnh số lượng đồng minh ở Trung Đông ngày càng ít, Nga có thể hỗ trợ Iran, nhưng viện trợ quân sự công khai có thể chọc giận Tổng thống Mỹ Donald Trump cùng các đồng minh Ả-rập quan trọng.
Biển Caspi cũng là thách thức lớn với Mỹ, một phần vì đây là “điểm mù ngoại giao”.
“Đối với các nhà hoạch định chính sách Mỹ, Caspi là một hố đen địa chính trị, gần như thể nó không tồn tại” - ông Luke Coffey, chuyên gia cấp cao tại Viện Hudson cho biết.
Ông Coffey chỉ ra rằng các quốc gia ven Caspi nằm trên ranh giới trách nhiệm của các bộ chỉ huy quân sự Mỹ: Bộ Tư lệnh châu Âu phụ trách Azerbaijan và Nga, còn Bộ Tư lệnh Trung tâm phụ trách Iran, Turkmenistan và Kazakhstan. Tại Bộ Ngoại giao Mỹ, 3 cục khác nhau phụ trách 5 quốc gia này.
Tầm quan trọng của biển Caspi trở nên rõ ràng hơn với giới hoạch định Mỹ và Tây Âu sau khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022. Nga tiếp tục sử dụng tàu ở Caspi để phóng tên lửa vào Ukraine như từng làm ở Syria.
Tháng 1/2025, Nga và Iran ký hiệp ước hợp tác toàn diện. Các quan chức châu Âu cho rằng 2 nước tiếp tục chia sẻ công nghệ và chiến thuật quân sự.
Trong suốt cuộc xung đột với Ukraine, Nga đã cải tiến thiết kế và hiệu suất UAV, đồng thời tự sản xuất trong nước. Các chuyên gia tin rằng những cải tiến này cũng đã được chia sẻ với Iran.
Tuy nhiên, vẫn chưa rõ chính xác Nga đã chuyển loại vật tư quân sự nào cho Iran kể từ khi cuộc chiến với Mỹ và Israel nổ ra. Khối lượng thương mại qua Caspi cũng không thể sánh với lượng hàng hóa Iran từng xuất nhập qua eo Hormuz, đặc biệt là dầu mỏ.
“Nga và Iran đã tìm ra cách vượt qua trừng phạt. Và đó chính là lý do Israel đánh bom cảng biển này. Bởi họ hiểu rằng thông qua tuyến thương mại nhỏ nhưng cực kỳ quan trọng, Nga có thể hỗ trợ Iran rất nhiều”, bà Anna Borshchevskaya - chuyên gia về chính sách Trung Đông của Nga tại Viện Washington Institute, nhận định.
