Một quan chức quân sự Mỹ nắm rõ diễn biến tình hình cho biết, thái độ của Thái tử Mohammed khiến giới chức Mỹ sửng sốt và buộc ông Trump phải từ bỏ kế hoạch.
Cũng theo quan chức này, Ả-rập Xê-út sau đó đã gỡ các hạn chế liên quan đến căn cứ và quyền bay qua không phận, nhưng vẫn chưa đồng ý cho phép sử dụng lãnh thổ nước này để hỗ trợ “Dự án Tự do” - tên ông Trump đặt cho chiến dịch hộ tống tàu chở dầu qua eo biển Hormuz.
Tổng thống Trump dừng chiến dịch hộ tống tàu chở dầu hôm 5/5, sau hàng loạt cuộc điện đàm giữa Washington và Ả-rập Xê-út, trong đó có cuộc gọi giữa ông Trump và Thái tử Mohammed. Đến tối cùng ngày, ông Trump tuyên bố “tạm dừng” chiến dịch, sau chưa đầy 24 giờ triển khai.
Ông Trump nói quyết định này xuất phát từ “tiến triển” mới hướng tới một thỏa thuận hòa bình với Tehran, dù có vẻ chưa có bằng chứng nào cho thấy đã đạt được bước đột phá đáng kể.
Việc Ả-rập Xê-út ban đầu từ chối hỗ trợ Mỹ cho thấy cách tiếp cận thất thường và liên tục thay đổi của ông Trump đối với Iran đã gây căng thẳng với đồng minh thân cận bậc nhất của Mỹ. Mới hồi giữa tháng 3, nhà lãnh đạo thực tế của Ả-rập Xê-út còn thúc giục ông Trump tiếp tục chiến dịch ném bom Iran nhằm thay đổi chế độ và loại bỏ đối thủ lâu năm của vương quốc, những người nắm được tình hình cho biết.
Giới chức Ả-rập Xê-út bác bỏ thông tin này.
Tính toán của Thái tử Mohammed kể từ đó đã thay đổi. Ông Trump đồng ý với thỏa thuận ngừng bắn với lãnh đạo Iran vào tháng 4, và hiện Thái tử Mohammed đang tìm chấm dứt cuộc chiến bằng cách ủng hộ đàm phán thông qua Pakistan - đồng minh của Ả-rập Xê-út.
Ngày 8/5, các quan chức Iran cho biết Tehran và Washington đang thảo luận bản đề xuất dài 1 trang nhằm mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt hành động thù địch trong vòng 30 ngày, để mở ra giai đoạn thương lượng thỏa thuận toàn diện hơn, bao gồm chương trình hạt nhân Iran.
Nguồn tin từ Ả-rập Xê-út xác nhận Riyadh đã từ chối cho Mỹ bay qua không phận nước này để thực hiện nhiệm vụ hộ tống tàu chở dầu, vì họ cho rằng kế hoạch chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng. Các quan chức Ả-rập Xê-út cũng lo ngại kế hoạch sẽ khiến căng thẳng với Iran leo thang.
Những dấu hiệu rạn nứt giữa Tổng thống Trump và Thái tử Mohammed có thể khiến Tehran thêm tự tin trong việc đàm phán Mỹ, trong bối cảnh Mỹ có vẻ đang bí cách thoát khỏi cuộc chiến này.
Trung tâm Truyền thông quốc tế của chính phủ Ả-rập Xê-út và Đại sứ quán Ả-rập Xê-út tại Washington chưa phản hồi đề nghị bình luận.
Bài toán thay đổi
Căng thẳng gia tăng sau khi ông Trump tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social hôm 3/5 rằng quân đội Mỹ sẽ bắt đầu dẫn đường cho tàu thương mại qua tuyến đường biển hẹp giữa Iran và Ả-rập Xê-út.
Ban đầu, Tổng thống Trump mô tả chiến dịch là nhiệm vụ “nhân đạo” nhằm giải cứu tàu và thủy thủ đoàn bị mắc kẹt tại eo biển trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, dù sau đó giọng điệu của ông trở nên cứng rắn hơn. Ngày 4/5, ông Trump cảnh báo có thể “xóa sổ Iran khỏi bản đồ” nếu Tehran tấn công tàu Mỹ tại eo Hormuz.
Đến ngày 5/5, các quan chức Ả-rập Xê-út thông báo với phía Mỹ rằng Washington không thể sử dụng lãnh thổ hay không phận Ả-rập Xê-út cho chiến dịch, một quan chức quân sự Mỹ cho biết. Điều đó khiến kế hoạch không thể thực hiện được, bởi hoạt động hộ tống tàu của hải quân Mỹ qua eo biển sẽ cần hỗ trợ trên không đáng kể để bảo vệ, bao gồm chiến đấu cơ và trực thăng tấn công.
Ngoài cuộc gọi giữa ông Trump và Thái tử Mohammed hôm 5/5, một quan chức cho biết Ngoại trưởng kiêm Cố vấn An ninh Quốc gia Marco Rubio cũng đã trao đổi với người đồng cấp Ả-rập Xê-út. Hai đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner liên lạc với lãnh đạo Ả-rập Xê-út cùng ngày hôm đó. Ông Trump tiếp tục điện đàm với Thái tử Mohammed trong ngày 6/5.
Theo các nguồn tin nắm được suy nghĩ của giới chức Ả-rập Xê-út, sự việc này cho thấy Riyadh ngày càng thất vọng với cách ông Trump xử lý cuộc chiến với Iran theo kiểu “bốc đồng”. Ông Trump bị cho là mơ hồ về mục tiêu chiến lược và thay đổi đột ngột về chiến thuật, thường khiến các đồng minh Mỹ bị động.
Trong những năm đầu cầm quyền, Thái tử Mohammed có lập trường cứng rắn với Iran, bao gồm chiến dịch ném bom tại Yemen nhằm vào lực lượng Houthi thân Iran. Nhưng trong những năm gần đây, nhà lãnh đạo này ưu tiên ngoại giao hơn hành động quân sự. Năm 2023, Ả-rập Xê-út khôi phục quan hệ ngoại giao với Iran sau nhiều thập kỷ đối đầu sâu sắc.
Theo giới chức và chuyên gia Ả-rập Xê-út, thay đổi này phản ánh quan điểm của Thái tử Mohammed rằng ổn định khu vực là yếu tố then chốt cho tham vọng kinh tế lớn hơn của ông - đưa Ả-rập Xê-út thành trung tâm toàn cầu về kinh doanh và du lịch.
Sau khi Tổng thống Trump phát động chiến dịch tấn công Iran, mối quan tâm chính của Thái tử Mohammed là một chiến thắng mang tính quyết định chống lại chính quyền Iran. Dù căng thẳng đã hạ nhiệt từ năm 2023, Ả-rập Xê-út vẫn coi Iran là mối đe dọa an ninh.
Tuy nhiên, giờ đây khi tình hình trở nên ngày càng rõ ràng rằng cuộc chiến khó có thể dẫn tới thay đổi chế độ tại Iran, Thái tử Mohammed muốn nhanh chóng chấm dứt xung đột. Với hy vọng thúc đẩy thỏa thuận giữa hai bên, Ngoại trưởng Ả-rập Xê-út được nói là đã thường xuyên liên lạc với người đồng cấp Iran.
Ả-rập Xê-út hứng chịu ít vụ tấn công hơn và thiệt hại ít hơn so với các quốc gia vùng Vịnh khác trong cuộc chiến vừa qua, đồng thời có thể chuyển phần lớn xuất khẩu dầu qua đường ống trên bộ tránh eo biển Hormuz. Nhưng điều đó cũng đồng nghĩa Riyadh sẽ mất nhiều hơn nếu căng thẳng leo thang ngoài tầm kiểm soát.
