Chiều 19/10, sau hơn 30 giờ di chuyển trên sông, sà lan chở vòm cầu thép hình lá dừa nước dài 187m, nặng 3.400 tấn đã cập bờ Thủ Thiêm, đưa công trình cầu đi bộ qua sông Sài Gòn đến gần hơn với thời khắc hợp long dự kiến ngày 21/10. Giữa dòng sông gắn bó với lịch sử hình thành và phát triển của TPHCM, nhịp cầu mang dáng hình chiếc lá miền sông nước đang dần hiện diện, hứa hẹn trở thành một điểm nhấn mới trong không gian đô thị.
Phía sau hình dáng kiến trúc độc đáo ấy không chỉ là câu chuyện về một công trình hiện đại bởi từ lâu, hình tượng lá dừa nước đã gắn liền với đời sống, nét văn hóa của vùng đất Nam Bộ. Từ góc nhìn kiến trúc và khoa học xã hội, các chuyên gia đã lý giải những giá trị công trình có thể mang lại, từ dấu ấn bản sắc đến kỳ vọng về một không gian công cộng gắn bó với đời sống thường ngày của người dân thành phố.
Đặt bản sắc, văn hóa, lịch sử vào trung tâm
Trao đổi với phóng viên Tiền Phong, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng - Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, nhìn nhận hình tượng lá dừa nước trên cầu đi bộ qua sông Sài Gòn không chỉ là sáng tạo kiến trúc mà còn thể hiện sự trân trọng bản sắc văn hóa, lịch sử Nam Bộ. Gắn với cảnh quan sông nước, đời sống lao động và ký ức nhiều thế hệ, dừa nước còn gợi nhắc nét mộc mạc, nghĩa tình của người dân phương Nam.
Trong bối cảnh TPHCM phát triển mạnh mẽ, việc đưa biểu tượng bản địa vào công trình hiện đại góp phần tạo dựng diện mạo riêng cho đô thị. Giá trị của cây cầu không chỉ nằm ở hình thức mà còn ở khả năng kể câu chuyện về vùng đất, con người, kết nối diện mạo hôm nay với ký ức văn hóa sông nước Nam Bộ.
Tuy nhiên, để dấu ấn ấy có sức sống lâu dài, cây cầu cần được nhìn nhận như một phần của hệ sinh thái không gian công cộng, văn hóa và cảnh quan ven sông, thay vì chỉ là công trình giao thông hay điểm tham quan. Khi kết nối hài hòa với công viên, quảng trường, khu vực Bến Nhà Rồng và các không gian văn hóa, lịch sử hai bờ sông, công trình có thể mở rộng không gian đi bộ, ngắm cảnh, gặp gỡ, thư giãn và giao lưu cộng đồng. Các hoạt động nghệ thuật, văn hóa và trải nghiệm di sản Nam Bộ cũng có thể được tổ chức, với điều kiện hài hòa với cảnh quan, môi trường và sinh hoạt của cư dân.
Theo PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, để cây cầu thực sự đi vào đời sống, cần bảo đảm khả năng tiếp cận thuận tiện, tiện ích thân thiện và hoạt động cộng đồng thường xuyên. Công trình cần kết nối đồng bộ với các tuyến đi bộ ven sông, công viên, quảng trường; đồng thời đáp ứng yêu cầu về an toàn, vệ sinh, chiếu sáng, bóng mát, ghế nghỉ và khả năng tiếp cận cho người cao tuổi, trẻ em, người khuyết tật. Việc quản lý, khai thác cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân, tránh để không gian chỉ phục vụ du lịch hoặc thương mại.
Từ góc độ khoa học xã hội, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng nhấn mạnh giá trị bền vững của cây cầu nằm ở việc cộng đồng đón nhận và xem đây là một phần của đời sống thường nhật. Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với TPHCM trong quy hoạch, phát triển đô thị: đặt văn hóa, lịch sử và con người ở vị trí trung tâm, đồng thời kế thừa những đặc trưng của vùng đất như cảnh quan sông nước, di sản kiến trúc và lối sống năng động, nghĩa tình.
“Phòng khách” giữa lòng sông
Theo ông Nguyễn Trường Lưu - Chủ tịch Hội đồng Kiến trúc Hội Kiến trúc sư TPHCM, hình tượng lá dừa nước đáp ứng được nhiều yêu cầu đặt ra với cầu đi bộ qua sông Sài Gòn. Trước hết, cây cầu nằm ngay lõi trung tâm, một bên là khu vực TPHCM hiện hữu, một bên là khu đô thị mới Thủ Thiêm nên kiến trúc không được phá vỡ không gian đô thị hai bên bờ và lòng sông.
“Thiết kế phải nhẹ nhàng, không cầu kỳ, phức tạp mà cần hòa quyện với dòng sông”, kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu nói.
Bên cạnh đó, khi kết hợp với ánh sáng ban đêm, hình tượng lá dừa nước mang nhiều ý nghĩa. Vùng Thủ Thiêm xưa vốn có thảm dừa nước đặc trưng. Theo kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu, điều đáng tiếc là rừng dừa nước ấy nay không còn; nếu giữ được, giá trị ký ức của khu vực sẽ càng sâu sắc. Giải pháp thiết kế theo từng nhịp vẫn tạo được vẻ thanh mảnh, giàu tính nghệ thuật. Về mặt kiến trúc, ý tưởng ban đầu đã được thể hiện đạt yêu cầu.
Ở hai đầu cầu, kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu cho rằng nhóm tác giả đã tạo được “câu chuyện kiến trúc”. Người đi bộ được dẫn lên cầu từ từ, chiêm ngưỡng không gian từ nhiều góc nhìn. Độ dốc tuân thủ đúng quy định đối với cầu đi bộ, kết hợp các đường uốn lượn mang tính điêu khắc, giúp hai đầu cầu thêm sinh động. Phần không gian dưới chân cầu còn có thể trở thành nơi để người dân vui chơi, nghỉ ngơi.
Theo vị kiến trúc sư, điểm khác biệt so với các cầu Ba Son, Thủ Thiêm là cầu đi bộ thân thiện, gần gũi hơn. Người dân có thể đi bộ qua sông trong các sự kiện, thay vì chỉ đứng ngắm cảnh từ xa. Kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu cho rằng, TPHCM là thành phố của sông ngòi, kênh rạch. Vì thế, không gian sông có thể trở thành “phòng khách” giữa lòng khu đô thị trung tâm, nơi đón tiếp bạn bè, du khách.
Ngoài ra, cầu đi bộ nối khu vực trung tâm quận 1 (trước đây) với công viên Thủ Thiêm và quảng trường Thủ Thiêm. Sự kết nối này tạo nên mối liên kết giữa đô thị cũ, hiện hữu với khu đô thị mới hiện đại.
Kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu nhấn mạnh, sông Sài Gòn giữ vị trí quan trọng trong cấu trúc đô thị TPHCM. Cùng với quá trình phát triển, hai bên bờ sông đang dần hình thành những không gian chức năng mới, từ công viên, quảng trường đến các khu đô thị và dịch vụ. Một cây cầu đi bộ được tổ chức hợp lý có thể tăng cường kết nối giữa các khu vực, giúp người dân tiếp cận bờ sông thuận tiện hơn, đồng thời mở rộng mạng lưới không gian công cộng của thành phố.
