Thay đổi tư duy chính sách hình sự
Chiều 19/10, thảo luận tại tổ về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại biểu Dương Đức Hải (TP. Hà Nội) nhấn mạnh, nội dung bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới sáng tạo và tạo cơ hội khắc phục hậu quả là những nội dung quan trọng, mang tính chất “thay đổi tư duy chính sách hình sự” trong lần sửa đổi luật lần này.
Nhấn mạnh quy định trong dự thảo luật về bảo vệ người dám nghĩ, dám làm là một bước tiến cần được ủng hộ, ông Dương Đức Hải đề xuất, cần làm rõ một số nội dung.
Cụ thể, phải xác định cách đánh giá phù hợp với bản chất của hoạt động đổi mới, phải căn cứ vào thông tin, điều kiện thực tế khi triển khai các công việc. Ví dụ, một nhóm nghiên cứu thử nghiệm vấn đề mới thì phải tuân thủ các yêu cầu về chuyên môn và phòng ngừa rủi ro. Nếu kết quả không đạt được như dự kiến, phải xem xét nhiệm vụ họ làm, những rủi ro họ đã lường trước, các phương án ứng phó rủi ro…
Ông Hải cho rằng, khi đã cụ thể hoá được các vấn đề này trong quy định, sẽ giúp người thực hiện nhận biết trước những nghĩa vụ mình phải làm, biết mình được bảo vệ như thế nào trước khi bắt đầu, và cũng giúp cơ quan tố tụng có căn cứ thống nhất để đánh giá sau này.
Về quy định liên quan đến việc “tạo cơ hội khắc phục hậu quả”, theo ông Hải, cần phải thiết kế với những tiêu chí minh bạch, đánh giá và kiểm chứng được.
Ông Hải phân tích, quy định của dự thảo đã mở ra cơ chế tạm hoãn truy cứu, miễn truy cứu trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp, căn cứ vào vì lợi ích chung gắn với khả năng khắc phục và kết quả thực hiện. Đây là cách tiếp cận rất thiết thực, giúp khắc phục thiệt hại, đem lại giá trị.
Theo ông Hải, phải phân biệt rõ các trạng thái pháp lý. Người không có hành vi cấu thành phạm tội hoặc thuộc trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự phải được áp dụng đúng cơ chế pháp lý tương ứng. Người có hành vi phạm tội mới xem xét điều kiện tạm hoãn truy cứu hoặc miễn truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đại biểu cũng đề nghị phải cụ thể hoá khái niệm thế nào là vì lợi ích chung, thế nào là đảm bảo tính khả thi và mang lại hiệu quả kinh tế xã hội. Và, đánh giá một phương án khắc phục có tính khả thi dựa trên cơ sở nào, ai chịu trách nhiệm thẩm định, trong khoảng thời gian bao lâu…
"Tiêu chí càng rõ ràng người được xem xét càng có thể dự liệu và người có thẩm quyền càng có căn cứ để có những cái quyết định đúng đắn”, ông Hải nói.
Tiêu chí định tính không rõ sẽ tạo rào cản tâm lý
Cùng quan tâm vấn đề này, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Đỗ Đức Hồng Hà phân tích, dự thảo luật có quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro thử nghiệm, mô hình kinh doanh mới.
Tuy nhiên, với trường hợp “không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa” còn mang tính định tính cao, dẫn tới nguy cơ khi có thiệt hại xảy ra. Nếu cơ quan tố tụng kết luận rằng thiệt hại xuất phát từ việc chưa áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì quy định loại trừ trách nhiệm hình sự sẽ hoàn toàn bị vô hiệu.
“Việc bộ luật hình sự duy trì tiêu chí định tính không rõ sẽ tạo rào cản tâm lý e ngại, triệt tiêu động lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp công nghệ. Vì vậy, tôi đề nghị sửa theo hướng, người nào gian dối, giả mạo hồ sơ để được phê duyệt thử nghiệm hoặc cố ý làm trái, quy chế thử nghiệm đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt nhằm mục đích trục lợi mà gây thiệt hại thì phải chịu trách nhiệm hình sự”, ông Hà đề xuất.
Ông Hà cũng nêu, dự thảo luật bổ sung chế định mới tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa 2 năm với người phạm tội gây thiệt hại kinh tế nhưng vì lợi ích chung, không tham nhũng... Đồng thời, dự thảo cũng quy định miễn trách nhiệm hình sự nếu đã khắc phục xong hậu quả.
“Việc bộ luật hình sự mở đường cho việc khắc phục thiệt hại để phục vụ kinh tế, công nghệ là hoàn toàn phù hợp”, ông Hà nhìn nhận.
Tuy nhiên, theo ông Hà, quy định còn 2 bất cập, khi chưa bao quát đầy đủ khái niệm phát triển công nghiệp công nghệ số, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo theo luật công nghiệp công nghệ số. Cùng với đó, các tiêu chí vì lợi ích chung có khả năng khắc phục còn định tính, thiếu cơ chế tài chính, tài sản bảo đảm, dễ bị lợi dụng để kéo dài thời gian tẩu tán tài sản.
“Vì vậy, tôi đề nghị chuẩn hóa thuật ngữ thống nhất với Luật công nghiệp công nghệ số theo hướng hoạt động đầu tư sản xuất kinh doanh phát triển công nghiệp công nghệ số, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; đồng thời bổ sung điều kiện bắt buộc người phạm tội phải có bảo lãnh tài chính hoặc cầm cố, thế chấp tài sản, tài sản số, bảo đảm tối thiểu 80% giá trị thiệt hại ước tính ngay khi ra quyết định tạm hoãn”, ông Hà nói.
