5h30 mỗi sáng, anh Nguyễn Hữu Huy (42 tuổi, Cầu Giấy - Hà Nội - tên đã được thay đổi theo yêu cầu của nhân vật) thường thức dậy trước cả chuông báo thức. Buổi sáng của anh bắt đầu bằng những việc rất nhỏ: nấu bữa sáng, chuẩn bị quần áo, kiểm tra cặp sách rồi đứng trước cửa phòng con.
6h, anh khẽ gõ cửa.
- “Cốc cốc, dậy thôi nào chàng dũng sĩ ơi”.
Từ trong chăn, bé Bi, 10 tuổi, nheo mắt nhìn bố rồi hỏi:
- “Hôm nay có được đến trường không bố?”.
Một câu hỏi tưởng như bình thường, nhưng với anh Huy, đó lại là câu hỏi đã phải chờ rất lâu mới được nghe. Bởi suốt gần 8 năm, chuyện đi học với Bi chưa bao giờ là điều dễ dàng.
Khi Bi hơn 2 tuổi, anh chị nhận thấy con có nhiều biểu hiện khác với những đứa trẻ cùng tuổi. Bi chỉ nói được những từ đơn, khả năng nhận biết và phân biệt hình ảnh hạn chế. Sau những lần đưa con đi khám, gia đình nhận được kết luận về rối loạn phổ tự kỷ và nguy cơ chậm phát triển.
Hai vợ chồng như chết lặng. Những ngày sau đó, căn nhà nhỏ bỗng trở nên im lặng, không ai biết phải bắt đầu từ đâu. Những câu hỏi cứ lặp đi lặp lại: Con sẽ lớn lên thế nào? Có thể tự chăm sóc bản thân không? Sau này con có thể đi học, đi làm, sống độc lập được không?
Ở Hà Nội, những cơ sở giáo dục dành riêng cho trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt vẫn chưa nhiều. Không gian, đội ngũ giáo viên, chương trình học và khả năng đáp ứng những nhu cầu riêng của từng trẻ cũng là những bài toán không dễ giải. Với những gia đình như anh Huy, tìm được một nơi phù hợp đôi khi giống như đi tìm một địa chỉ mà bản đồ chưa có sẵn.
“Tôi từng đọc Totto-chan bên cửa sổ - cuốn sách kể về cô bé Totto-chan và ngôi trường Tomoe - nơi những đứa trẻ được nhìn nhận bằng sự kiên nhẫn, tò mò và tin tưởng thay vì chỉ qua những điều chúng chưa làm được. Điều khiến tôi nhớ nhất về Tomoe không phải những toa tàu được dùng làm lớp học hay những tiết học ngoài trời, mà là cách người lớn nhìn trẻ con. Ở Tomoe, một đứa trẻ khác biệt không lập tức bị xem là một đứa trẻ có vấn đề. Các em được lắng nghe, được khám phá, được lớn lên theo cách của mình”, anh nhớ lại và luôn ước giá như con mình cũng có một ngôi trường như thế.
Hồi đầu tháng 4/2026, trong một lần lướt mạng, anh tình cờ đọc được thông tin về Vin Nexus Center (VNC) - trường giáo dục chuyên biệt dành cho trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt với diện tích hơn 1,6 ha tại Vinhomes Ocean Park 3, Hưng Yên.
Ban đầu anh Huy chưa quá chú ý, bởi địa chỉ cách nhà hơn 35 km đồng nghĩa với việc mỗi ngày phải thêm hàng giờ di chuyển. Nhưng rồi anh đọc tiếp về mô hình của trường. Vin Nexus Center không chỉ có các lớp học mà còn xây dựng chương trình hướng tới học thuật, giao tiếp, kỹ năng thích ứng, tự lập và định hướng nghề nghiệp. Các chuyên gia giáo dục, phân tích hành vi, âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu và tâm lý lâm sàng cùng tham gia vào quá trình giáo dục của trẻ.
Càng đọc, anh càng tin đây có thể là nơi gia đình đã tìm kiếm suốt nhiều năm.
Nhà trường tư vấn cho anh về chương trình, cách đánh giá và lộ trình học tập. Những câu hỏi về một đứa trẻ 10 tuổi, đã có nhiều năm can thiệp nhưng vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp và tự chăm sóc bản thân, được đặt trong một cách tiếp cận khác: không chỉ nhìn vào những gì Bi chưa làm được, mà tìm xem em có điểm mạnh nào, thích điều gì và có thể phát triển từ đâu.
Anh Huy quyết định đăng ký cho con nhập học và bắt đầu đến trường từ đầu tháng 9 vừa rồi. “Chúng tôi đã thử qua nhiều trung tâm, lớp học can thiệp nhưng lần này niềm tin của tôi rất khác”, anh chia sẻ.
Mỗi ngày, hai bố con đi một quãng đường khoảng 35 km. Có những hôm đường đông, hôm trời mưa và những buổi sáng phải dậy sớm hơn, nhưng rồi một điều nhỏ bé bắt đầu xuất hiện. Bi hỏi bố: “Hôm nay có được đến trường không?”.
Không phải bởi Bi đã thay đổi hoàn toàn, mà bởi em đã bắt đầu muốn đến trường.
Hành trình ấy, với anh Huy, không chỉ là đưa con đến một địa chỉ mới. Đó là hành trình đi tìm một nơi mà con có thể được học, được chơi, được làm những việc phù hợp với khả năng và từng bước tự lập.
Một hành trình đi tìm hạnh phúc và định hình tương lai cho bé Bi mỗi ngày.
Với những gia đình có con cần giáo dục đặc biệt, tìm được một ngôi trường phù hợp mới chỉ là bước đầu. Điều khó hơn là tìm một môi trường có thể đồng hành cùng trẻ trên một hành trình dài: từ học tập, giao tiếp, tự lập đến hòa nhập với cộng đồng.
Đó cũng là câu hỏi được đặt ra khi Vin Nexus Center bắt đầu được hình thành: Nếu xây một ngôi trường dành riêng cho trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt ngay từ đầu, ngôi trường ấy sẽ phải khác thế nào?
ThS giáo dục Nguyễn Ngọc Minh, Phó Tổng Giám đốc Khối Học thuật Hệ thống Giáo dục Vinschool và Giám đốc dự án Vin Nexus Center, là người theo đuổi câu hỏi đó từ những ngày đầu của dự án. Vin Nexus Center được xây dựng với mong muốn tạo ra một môi trường như vậy: nơi những tiến bộ đôi khi không được đo bằng điểm số, mà bằng việc hôm nay một đứa trẻ đã làm được điều mà hôm qua vẫn cần người lớn hỗ trợ.
Với những gia đình có con cần giáo dục đặc biệt, tìm được một ngôi trường phù hợp mới chỉ là bước đầu. Điều khó hơn là tìm một môi trường có thể đồng hành cùng trẻ trên một hành trình dài: từ học tập, trị liệu, tự lập đến hòa nhập với cộng đồng.
Đó cũng là câu hỏi được đặt ra khi Vin Nexus Center bắt đầu được hình thành: Nếu xây một ngôi trường dành riêng cho trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt ngay từ đầu, ngôi trường ấy sẽ phải khác thế nào?
Theo cô Ngọc Minh, khoảng trống lớn của giáo dục đặc biệt tại Việt Nam không chỉ nằm ở số lượng cơ sở, mà còn ở sự thiếu liên kết giữa các giai đoạn phát triển của trẻ. Một nơi làm đánh giá và can thiệp, một nơi dạy học, sau đó gia đình lại phải tự tìm kiếm các chương trình kỹ năng sống, hướng nghiệp hay cơ hội hòa nhập. Sự đứt gãy và thiếu liên kết ấy khiến hành trình của mỗi gia đình trở nên vụn vỡ, khi họ cứ phải dò dẫm đi tìm lời giải cho từng đoạn đường đơn độc.
Vin Nexus Center được hình thành với mong muốn kết nối những mảnh ghép ấy trong cùng một môi trường giáo dục.
Từ bản thiết kế, chương trình học, đội ngũ giáo viên đến hệ thống can thiệp chuyên môn, mọi thành phần của trường đều được đặt câu hỏi: điều gì thực sự cần thiết để một đứa trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt có thể học tập, trưởng thành và từng bước tự lập?
Để làm được điều đó, Vin Nexus Center không bắt đầu bằng việc tìm một ngôi trường có sẵn rồi cải tạo lại. Ngôi trường được thiết kế từ đầu cho giáo dục đặc biệt, với sự tư vấn của các chuyên gia quốc tế và đội ngũ chuyên môn trong nước.
Trong hệ sinh thái Vingroup, dự án có thể kết nối chuyên môn giáo dục từ Vinschool, năng lực y tế và đánh giá phát triển từ Vinmec, cùng nguồn lực hỗ trợ cộng đồng của Quỹ Thiện Tâm. Đối tác tư vấn chuyên môn của dự án là New England Center for Children (Mỹ), cùng sự đồng hành của các chuyên gia Trung tâm Giáo dục Đặc biệt Quốc gia.
Chỉ chưa đầy 12 tháng từ khi dự án được phê duyệt, xây dựng đến khi đón những học sinh đầu tiên, một ngôi trường rộng 1,6 ha tại Vinhomes Ocean Park 3 đã hoàn thiện.
Nhưng với những người làm dự án, phần khó nhất không nằm ở việc dựng nên một cơ sở vật chất đẹp. Đó là tìm được những người thầy cùng chia sẻ một cách nhìn: không xem những khác biệt của trẻ là điều cần phải “sửa”, mà phải tìm cách hiểu, phát huy khả năng và xây dựng con đường phát triển phù hợp với từng em.
Cô Ngọc Minh trực tiếp tham gia từ việc xây dựng tiêu chuẩn, sàng lọc hồ sơ, phỏng vấn đến lựa chọn đội ngũ quản lý và chuyên môn. Điều cô quan tâm trước tiên không phải một giáo viên có thể dạy được bao nhiêu kiến thức, mà là họ nhìn một đứa trẻ như thế nào.
Từ triết lý ấy, chương trình học được thiết kế theo mô hình kết hợp khung học thuật Cambridge với ASDAN - tổ chức giáo dục của Anh về kỹ năng sống và năng lực làm việc.
Cô nhấn mạnh, ở Vin Nexus Center, việc học sinh “biết” và “làm” luôn được đặt cạnh nhau. Một bài học về tiền không chỉ dừng ở việc nhận biết các con số. Một kỹ năng giao tiếp không chỉ được luyện trong một tiết riêng. Việc sử dụng tiền, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề, giao tiếp hay tự phục vụ được lồng vào nhiều hoạt động trong ngày.
Bởi theo cô, mục tiêu cuối cùng không phải là giúp trẻ hoàn thành thật nhiều bài tập. Mà là giúp các em có thể sử dụng những gì đã học khi bước ra ngoài cánh cổng trường.
Ví dụ, để các em tập quen với môi trường bên ngoài, nhà trường tạo dựng giả lập một quán cà phê. Ở đó, học sinh có thể học cách gọi món, giao tiếp, thanh toán, sử dụng quầy thu ngân. Sau này, các em có thể học pha chế, phục vụ và khi sẵn sàng sẽ được thực tập có giám sát tại doanh nghiệp.
Khoảng 16 tuổi, học sinh có thể bắt đầu lộ trình hướng nghiệp dựa trên sở thích, điểm mạnh và mức độ độc lập của từng em, với những lĩnh vực như hỗ trợ văn phòng, dịch vụ khách sạn, nhà bếp, công nghệ thông tin hay thủ công.
Bước qua cổng Vin Nexus Center, điều dễ nhận thấy là bảng màu pastel dịu mắt, những đường nét bo tròn và các khoảng nghỉ bố trí dọc hành lang. Tường, cột ở nhiều khu vực được bọc đệm; sân chơi trải thảm dày; cầu thang có bậc thấp, tay vịn vừa tầm trẻ.
Trường còn có phòng yên tĩnh với ánh sáng điều chỉnh được, phòng giác quan và những không gian hỗ trợ khi trẻ quá tải cảm giác. Trường được thiết kế từ đầu cho giáo dục đặc biệt, thay vì cải tạo từ một cơ sở có sẵn.
Tại Vin Nexus Center, mỗi học sinh có một "Spiky Profile" - hồ sơ năng lực đa điểm. Thay vì chỉ liệt kê những gì trẻ chưa làm được, thầy cô nhận diện cả những đỉnh nhô cao, những điểm mạnh để tiếp tục phát triển, đồng thời dựng "giàn giáo" nâng đỡ ở những vùng trẻ cần hỗ trợ. Mỗi em có một kế hoạch giáo dục cá nhân với mục tiêu về học thuật, giao tiếp, hành vi, kỹ năng thích ứng.
“Ở một lớp học thông thường, tiến bộ có thể được nhìn thấy qua điểm 8, điểm 9. Ở VNC, đôi khi tiến bộ chỉ là việc một đứa trẻ hôm qua còn cần cô cầm tay, hôm nay đã tự làm được một mình”, Ngọc Minh nói thêm.
Cô Phạm Thị Ngọc Linh, chủ nhiệm lớp tiểu học Lily, nói học sinh không được đánh giá bằng cách so sánh em này với em khác. Mỗi em được nhìn trên chính hành trình của mình. Một đứa trẻ cần nhiều thời gian hơn để làm một việc không có nghĩa là em đang đứng yên. Chỉ cần hôm nay em tiến thêm một bước so với chính mình của ngày hôm qua, đó đã là một bước tiến.
Không chỉ đặc biệt về mô hình, cách tiếp cận hay cơ sở vật chất mà Vin Nexus Center còn có sự khác biệt cả về đội ngũ và những lý tưởng tươi đẹp. Thầy Brian Bùi Lý Tưởng - người từng có 10 năm làm giáo dục đặc biệt tại Mỹ luôn muốn được trở về Việt Nam, làm việc trong một môi trường giáo dục đặc biệt đủ chuẩn để những kinh nghiệm đã tích lũy có thể được sử dụng ngay tại quê hương.
“Cơ hội đến khá tình cờ, tôi đọc được thông tin tuyển dụng của Vin Nexus Center trên mạng, nộp hồ sơ mà ban đầu không nghĩ quá xa. Sau khi trúng tuyển, tôi quyết định đưa cả gia đình từ Mỹ về Việt Nam”, thầy nhớ lại.
Ngày đầu tiên bước vào trường, thầy dùng một hình ảnh rất đẹp để mô tả cảm giác của mình: “ánh sáng cuối đường hầm”.
Thầy Brian không phải người duy nhất tìm đến Vin Nexus Center vì một niềm tin như vậy. Cô Vũ Thị Hà Ly, chủ nhiệm lớp mầm non Mango, mỗi ngày làm việc với những đứa trẻ có những nhu cầu rất khác nhau.
Có em rất giỏi số và chữ nhưng chưa giao tiếp được bằng lời. Có em nhạy cảm với tiếng ồn nhưng lại đặc biệt yêu âm nhạc. Câu hỏi của giáo viên vì thế không phải “làm thế nào để tất cả các em giống nhau”, mà là: làm thế nào để những đứa trẻ khác nhau ấy có thể cùng học trong một môi trường?
Câu trả lời của cô Ly là môi trường trước hết phải đủ phổ quát, sau đó được điều chỉnh cá nhân hóa theo từng em. “Có em nhạy cảm với tiếng ồn có thể sử dụng tai nghe chống ồn. Khi cần, giáo viên giảm âm lượng hoặc đưa em sang phòng yên tĩnh. Có những điều rất nhỏ, nhưng chỉ người thật sự hiểu trẻ mới để ý”, cô giáo trẻ kể lại.
Hay một ví dụ khác như trong bữa ăn. Một cậu bé cứ nhìn thấy màu xanh trên đĩa là buông thìa. Các cô giáo cùng nhà bếp tìm cách đưa rau vào món xào, món nấu để em làm quen dần mà không bị áp lực.
Một cô bé khác, nhờ thực đơn đa dạng ở trường, lần đầu tiên được phát hiện rất thích bánh gạo – một sở thích mà gia đình chưa từng biết.
“Rồi phụ huynh bắt đầu “than” vui với cô giáo rằng con ăn ở trường ngon miệng đến mức về nhà lại chê cơm bố mẹ nấu không ngon bằng”, cô Ly cười dịu dàng.
Chính những câu chuyện bình dị như vậy nhưng lại khiến một ngôi trường trở nên gần gũi. Bởi giáo dục đặc biệt không chỉ nằm trong những thuật ngữ chuyên môn hay những kế hoạch giáo dục cá nhân.
Nó nằm trong việc cô giáo biết em nào sợ tiếng ồn. Biết em nào chỉ chịu ăn rau nếu rau được thái thật nhỏ. Biết em nào có thể ngồi rất lâu để nói về những chiếc máy điều hòa. Và quan trọng nhất, biết cách biến những điều tưởng như khác biệt ấy thành điểm bắt đầu của việc học.
ThS Nguyễn Ngọc Minh ấn tượng về một học sinh đặc biệt say mê điều hòa. Em nhớ tên thương hiệu, năm sản xuất của từng chiếc máy. Thay vì xem đó là một sở thích không liên quan đến bài học, giáo viên biến nó thành một bài toán về công suất điều hòa trong lớp học.
“Cậu bé lập tức trở nên hào hứng. Em tính toán, giải thích và thậm chí tư vấn cho giáo viên nên dùng loại nào, công suất bao nhiêu là phù hợp”, cô Minh kể và nhấn mạnh thêm một sở thích tưởng như rất riêng trở thành cánh cửa để em bước vào thế giới của những con số.
Đó cũng là tinh thần mà Vin Nexus Center muốn theo đuổi: đừng bắt đầu bằng câu hỏi “đứa trẻ này thiếu gì?”. Hãy thử bắt đầu bằng câu hỏi “đứa trẻ này có gì?”. Bởi mỗi đứa trẻ đều có một cách riêng để mở cánh cửa bước vào thế giới.
Với những gia đình đã nhiều năm đi tìm một nơi dành cho con, sự xuất hiện của một ngôi trường mới như Vin Nexus Center còn mang ý nghĩa khác.
Trong quá trình tuyển sinh, cô Ngọc Minh gặp những gia đình đi hàng trăm, thậm chí hàng nghìn cây số để đưa con tới. Có gia đình từ Lào Cai, Lạng Sơn xuống Hà Nội; có gia đình từ TP HCM ra, thậm chí có người đang sống ổn định ở nước ngoài cũng quyết định đưa con trở về.
“Họ thay đổi công việc, chỗ ở, lịch sinh hoạt. Có người chấp nhận mỗi ngày di chuyển hàng chục cây số. Có người gần như sắp xếp lại toàn bộ cuộc sống của gia đình quanh hành trình đến trường của con. Nhưng điều họ tìm kiếm có lẽ không chỉ là một ngôi trường”, Minh kể lại.
Đó là một lời giải cho câu hỏi mà nhiều cha mẹ đã mang theo từ ngày con được chẩn đoán: rồi con sẽ lớn lên thế nào khi chúng ta không thể ở bên con mãi?
“Cha mẹ không thể đồng hành cùng con mãi. Vì vậy, câu chuyện của Vin Nexus Center cũng không thể dừng ở việc xây dựng một ngôi trường”, nữ lãnh đạo trẻ tiếp tục chia sẻ. Từ đầu, những người làm dự án đã đặt ra một câu hỏi rộng hơn: làm thế nào để những kỹ năng trẻ học được ở đây có thể theo các em ra ngoài xã hội?
Làm thế nào để một ngày nào đó, một cậu bé từng sợ bước lên xe buýt có thể tự đi xe? Một cô bé từng không thể chịu được tiếng ồn có thể tìm được cách thích nghi? Một học sinh từng cần người khác làm thay mọi việc có thể tự chăm sóc bản thân? Và xa hơn nữa, khi đủ tuổi, các em có thể học nghề, làm việc, có thu nhập và có một đời sống của riêng mình?
Đó là lý do Vin Nexus Center đưa kỹ năng sống, hướng nghiệp và trải nghiệm thực tế vào chương trình từ sớm và cũng là lý do ngôi trường có những không gian mô phỏng một phần đời sống bên ngoài, thay vì chỉ có lớp học.
Theo cô, mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải giữ một đứa trẻ trong trường càng lâu càng tốt. Mà là chuẩn bị để em có thể bước ra ngoài cánh cổng ấy với nhiều khả năng tự chủ hơn.
4h15 chiều… Chiếc xe buýt cuối cùng rời sân trường. Sau ô kính, vài bàn tay nhỏ vẫy vẫy.
Với người ngoài, hình ảnh đó chẳng có điều gì đặc biệt xảy ra, nhưng với một gia đình, việc con tự xếp hàng, tự lên xe, tự ngồi đúng chỗ hay chủ động nói “con chào bố” có thể là cả một chặng đường dài.
Với anh Huy, mỗi buổi sáng Bi hỏi “hôm nay có được đến trường không?” cũng là một điều như thế.
Anh từng mong con có một ngôi trường giống Tomoe trong Totto-chan bên cửa sổ. Một nơi trẻ em được nhìn nhận trước hết là những con người trọn vẹn, với những khác biệt cần được tôn trọng chứ không phải những khiếm khuyết cần phải xóa đi.
Có lẽ, một ngôi trường hạnh phúc không phải là nơi mọi đứa trẻ đều vui vẻ suốt cả ngày, cũng không phải nơi mọi khó khăn biến mất. Đó có thể chỉ là nơi một đứa trẻ được hiểu đúng hơn một chút, được trao thêm một cơ hội, được khuyến khích thử lại sau một lần thất bại và được nhìn thấy những khả năng mà chính em chưa biết mình có.
Ở Vin Nexus Center, hành trình ấy mới chỉ bắt đầu. Những người làm trường mong muốn kinh nghiệm từ mô hình này sẽ được chia sẻ rộng hơn, góp phần thúc đẩy giáo dục hòa nhập và mở ra thêm cơ hội để những người trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt được học tập, làm việc và tham gia vào đời sống cộng đồng.
Còn với những gia đình như anh Huy, có lẽ họ chưa cần nghĩ quá xa. Ngày mai, 5h30, anh vẫn sẽ thức dậy.
- 6h, anh lại gõ cửa phòng con: “Cốc cốc, dậy thôi nào chàng dũng sĩ ơi”.
- Và nếu từ trong chăn, Bi lại nheo mắt hỏi: “Hôm nay có được đến trường không bố?”, thì với anh, đó đã là một buổi sáng rất đẹp. Bởi sau gần một thập kỷ đi tìm, cuối cùng hai bố con đã tìm thấy một nơi mà đứa trẻ muốn được đến trường.
Và đôi khi, hành trình đi tìm hạnh phúc bắt đầu từ một điều giản dị như thế.
