Nhận thức chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành quy trình, tiêu chí và trách nhiệm cụ thể. PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và xã hội của Quốc hội cho rằng, văn hóa phải hiện diện ngay từ khâu đầu của quá trình ra quyết định, chứ không phải được bổ sung sau khi những lựa chọn quan trọng đã hoàn tất.
Ông phân tích: “Nếu dự án đã xác định địa điểm, mật độ xây dựng, chiều cao, giao thông, phương án kinh doanh rồi mới hỏi xem nên bố trí thêm một quảng trường, một tượng đài hay một không gian biểu diễn ở đâu, thì văn hóa vẫn chỉ là phần bổ sung”. Theo ông, văn hóa phải trở thành một trong những tiêu chí đầu vào của quy hoạch và là một “bộ lọc” bắt buộc trong các quyết định phát triển.
Bộ lọc ấy trước hết phải đi vào những quyết định rất cụ thể. “Phân bổ đất đai phải tính đến quỹ đất cho thiết chế văn hóa, không gian xanh và không gian công cộng. Quy hoạch giao thông phải tính đến cảnh quan, di sản và khả năng tiếp cận các thiết chế văn hóa. Phát triển thương mại phải tạo ra những khu phố, sản phẩm và dịch vụ có bản sắc, thay vì để các khu vực đô thị ngày càng giống nhau”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nêu.
Ông đặc biệt lưu ý mối liên hệ giữa giao thông và văn hóa. Một nhà ga đường sắt đô thị không nhất thiết chỉ là nơi đón, trả hành khách, mà có thể giới thiệu di sản, nghệ thuật, sản phẩm thủ công hoặc câu chuyện của khu vực tuyến tàu đi qua. Không gian dưới cầu đường sắt, công trình công nghiệp cũ, chợ cũ, nhà máy cũ cũng có thể được tái sinh thành trung tâm sáng tạo.
Một bước quan trọng khác là đo lường. PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng những mục tiêu như “văn hiến”, “văn minh”, “hạnh phúc”, “thanh lịch” phải được chuyển thành chỉ số có thể quan sát và kiểm chứng. Ông đề xuất Hà Nội xây dựng một bộ chỉ số văn hóa và hạnh phúc của Thủ đô, công bố định kỳ đến cấp cơ sở.
Bộ chỉ số đó cần phản ánh khả năng tiếp cận văn hóa, sức sống sáng tạo và chất lượng sống: người dân mất bao lâu để đến thư viện, công viên, bảo tàng, nhà hát; khoảng cách hưởng thụ giữa trung tâm và ngoại thành; mức độ thuận lợi đối với trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật; tỷ lệ người dân tham gia hoạt động văn hóa; số doanh nghiệp, việc làm, sản phẩm mới; hành vi giao thông, vệ sinh công cộng, thái độ với du khách, cảm giác an toàn và mức độ hài lòng.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: “Chúng ta không thể chỉ đánh giá một thành phố bằng số tòa nhà, số tuyến đường hay GRDP. Một Thủ đô văn hiến, văn minh phải được nhìn thấy trong từng con phố, từng không gian công cộng và đặc biệt là trong cách con người đối xử với nhau”. Khi các chỉ số được công bố đến cấp cơ sở, quyền thụ hưởng văn hóa mới có thể trở thành một cam kết được đo lường, thay vì chỉ là một mục tiêu khái quát.
Ông Trương Minh Tiến, Phó Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn công tác Tôn giáo - Dân tộc, Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Hà Nội, Chủ tịch Hiệp hội UNESCO TP Hà Nội nêu: “Trách nhiệm của thế hệ hôm nay không chỉ là gìn giữ những gì cha ông để lại mà còn phải phát triển Thủ đô theo cách để mỗi thành quả của hiện tại đều có thể trở thành di sản của tương lai”.
Cách nhìn này buộc mỗi quyết định hôm nay phải được soi chiếu bằng một câu hỏi dài hạn: công trình, không gian hay sản phẩm được tạo ra có làm giàu thêm căn cước Hà Nội hay chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt.
Theo ông Trương Minh Tiến, bản sắc Thăng Long - Hà Nội được hình thành từ sự hòa quyện giữa di sản, không gian văn hóa và con người, có thể khái quát bằng năm giá trị: văn hiến, văn minh, nhân văn, sáng tạo và hội nhập. Nhưng bản sắc không chỉ nằm trong công trình hay di tích. “Điều làm nên sức sống bền vững của Thăng Long - Hà Nội chính là con người và văn hóa ứng xử”, ông nói.
Vì vậy, giữ hồn cốt không đồng nghĩa với giữ nguyên hiện trạng. Ông Trương Minh Tiến khẳng định: “Gìn giữ bản sắc không có nghĩa là giữ nguyên hiện trạng hay bảo tồn một cách khép kín”. Điều phải được bảo vệ là hệ giá trị cốt lõi, để trong quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa và hội nhập, Hà Nội vẫn giữ được ký ức đô thị và khả năng truyền cảm hứng cho các thế hệ sau.
Điều ông lo ngại không phải là thành phố thay đổi. “Điều đáng lo nhất không phải là Hà Nội thay đổi, mà là sau những đổi thay ấy, chúng ta không còn nhận ra hồn cốt của Thăng Long - Hà Nội”, ông nói. Nguy cơ ấy xuất hiện khi quy hoạch hoặc đầu tư chỉ chú trọng lợi ích kinh tế trước mắt mà chưa đánh giá đầy đủ giá trị văn hóa, lịch sử và xã hội. “Mỗi công trình kiến trúc, mỗi con phố, mỗi làng nghề, mỗi dòng sông hay mỗi không gian công cộng đều mang trong mình những lớp trầm tích văn hóa. Nếu những giá trị ấy mất đi thì không thể phục hồi bằng tiền bạc hay công nghệ”.
Với di sản, ông Trương Minh Tiến không đặt bảo tồn và phát triển ở hai phía đối lập. Điều đáng ngại không phải là khai thác di sản, mà là khai thác hời hợt, thương mại hóa hoặc làm mất tính xác thực và giá trị gốc. “Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được bảo tồn đúng nguyên tắc, được phát huy bằng khoa học, bằng giáo dục, bằng công nghệ và bằng các ngành công nghiệp văn hóa”, ông nêu. Khi cộng đồng hiểu, yêu và tự hào về di sản, chính cộng đồng sẽ trở thành chủ thể bảo vệ hiệu quả nhất.
Theo ông Tiến, Hà Nội không thiếu định hướng. Phần việc khó hơn là biến định hướng thành hành động nhất quán trong từng dự án và từng cấp quản lý. “Điều Hà Nội cần hiện nay không phải là thêm chủ trương mà là tổ chức thực hiện thật hiệu quả những chủ trương đã có; để trong mọi quyết sách phát triển, văn hóa luôn được đặt ở vị trí trung tâm, di sản được nhìn nhận là nguồn lực của phát triển và con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu cao nhất của sự phát triển”.
Bởi thế, văn hóa không thể là phần việc riêng của ngành văn hóa. Quy hoạch, xây dựng, giao thông, giáo dục, du lịch, chính quyền cơ sở và cộng đồng đều phải có trách nhiệm với ký ức, cảnh quan và chất lượng sống. Ông Trương Minh Tiến nhấn mạnh: “Theo tôi, quy hoạch tạo ra tầm nhìn, nhưng thực thi mới tạo ra diện mạo của Thủ đô”.
Một Thủ đô văn hiến cũng phải được nhận diện qua khả năng bao dung và chia sẻ thành quả phát triển. Với đồng bào các tôn giáo và dân tộc thiểu số, ông Trương Minh Tiến mong muốn cộng đồng tiếp tục gìn giữ bản sắc, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, đồng thời “tích cực đồng hành với sự phát triển của Thủ đô để mọi người dân đều được thụ hưởng những giá trị văn hóa và thành quả của Quy hoạch Hà Nội với tầm nhìn 100 năm”.
Trao đổi với Tiền Phong, ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, cho biết Thành phố đang hoàn thiện bộ 62 chỉ tiêu thống kê các ngành công nghiệp văn hóa và sẽ thí điểm tính mức đóng góp vào GRDP trong năm 2026. Cùng với đó, nhiều trung tâm công nghiệp văn hóa sẽ từng bước đi vào hoạt động, tạo không gian kết nối doanh nghiệp, nghệ sĩ, nghệ nhân và đội ngũ sáng tạo.
Quan điểm “bảo tồn động” di sản là bảo vệ và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại, cộng đồng là chủ thể sáng tạo, thực hành và trao truyền di sản. Di sản không chỉ được gìn giữ nguyên trạng yếu tố gốc mà còn phải thích ứng, phát triển và phát huy giá trị trong bối cảnh mới, góp phần phục vụ phát triển bền vững về văn hóa, xã hội và kinh tế. Các không gian di sản vật thể được làm “sống” bởi các thực hành thường xuyên của cộng đồng và hoạt động trải nghiệm, tương tác với di sản, đưa di sản đến gần hơn với công chúng.
Trên cơ sở Luật Di sản văn hóa năm 2024, Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17/3/2026 của Ban Thường vụ Thành ủy thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, cùng các chương trình, kế hoạch của UBND Thành phố, Hà Nội triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển văn hóa, du lịch và công nghiệp văn hóa, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và khai thác giá trị di sản.
Sở Văn hóa và Thể thao hoàn thiện công tác kiểm kê, lập hồ sơ khoa học đối với di sản văn hóa với sự tham gia của cộng đồng, nghệ nhân và người nắm giữ di sản, đã kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể 2026 với 2.098 di sản văn hóa phi vật thể, có 60 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 06 di sản được UNESCO ghi danh.
Thành phố ban hành chính sách đặc thù vượt trội về đãi ngộ, hỗ trợ nghệ nhân và các câu lạc bộ di sản văn hóa theo Nghị quyết số 23/2022/NQ-HĐND (được sửa đổi, bổ sung tại Nghị quyết số 83/2026/NQ-HĐND), góp phần khuyến khích truyền dạy, duy trì các không gian thực hành và bảo đảm tính kế thừa của di sản thực hành di sản tại các lễ hội, nghi lễ, nghệ thuật trình diễn dân gian và các hoạt động văn hóa truyền thống; đồng thời hướng dẫn tổ chức theo hướng văn minh, an toàn, phù hợp với quy định của pháp
Đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản văn hóa; xây dựng cơ sở dữ liệu, số hóa hồ sơ và ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, giáo dục di sản, khuyến khích phát triển các sản phẩm văn hóa, sản phẩm OCOP, quà tặng văn hóa, sản phẩm sáng tạo và tài sản trí tuệ (IP văn hóa) từ di sản trên cơ sở tôn trọng giá trị truyền thống và cộng đồng chủ thể. Thành phố phát triển du lịch văn hóa gắn với di tích, di sản; khuyến khích nghệ nhân, làng nghề và cộng đồng tham gia cung cấp các sản phẩm, dịch vụ văn hóa; tăng cường giáo dục di sản trong nhà trường và cộng đồng thông qua các hoạt động trải nghiệm, truyền dạy và giao lưu.
Luật Di sản văn hóa xác định cộng đồng là chủ thể sáng tạo, thực hành, trao truyền, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, đồng thời giữ vai trò trung tâm trong toàn bộ quá trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Cộng đồng không chỉ là người nắm giữ và trao truyền tri thức, kỹ năng, tập quán và các thực hành văn hóa, mà còn có quyền và trách nhiệm tham gia kiểm kê, nhận diện, lập hồ sơ khoa học, đề xuất các biện pháp bảo vệ, thực hành, truyền dạy, quảng bá và giám sát các hoạt động liên quan đến di sản văn hóa.
Thành phố Hà Nội triển khai thực hiện công tác bảo vệ di sản bám sát các quy định theo hướng lấy cộng đồng làm chủ thể, bảo đảm người dân, nghệ nhân, người nắm giữ di sản, các dòng họ, làng nghề, câu lạc bộ và tổ chức cộng đồng được tham gia vào toàn bộ quá trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Theo đó, cộng đồng được tham gia từ khâu kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, xây dựng phương án bảo vệ, tổ chức thực hành di sản, giám sát việc bảo tồn đến việc xây dựng các sản phẩm văn hóa, du lịch gắn với di sản và đánh giá hiệu quả các hoạt động phát huy giá trị di sản.
Đối với các di sản được khai thác phục vụ phát triển du lịch và dịch vụ, xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, minh bạch giữa Nhà nước, cộng đồng và các doanh nghiệp tham gia khai thác. Cộng đồng chủ thể được ưu tiên tham gia cung cấp các dịch vụ gắn với di sản như thuyết minh, trình diễn, truyền dạy, tổ chức trải nghiệm, sản xuất và kinh doanh sản phẩm thủ công truyền thống, quà tặng văn hóa, ẩm thực, lưu trú cộng đồng và các sản phẩm sáng tạo từ di sản.
Tăng cường cơ chế tham vấn cộng đồng trong quá trình lập quy hoạch, triển khai các dự án bảo tồn, tu bổ, tôn tạo di tích và phát triển du lịch văn hóa; bảo đảm mọi hoạt động bảo vệ, phát huy giá trị di sản đều có sự đồng thuận của cộng đồng, tôn trọng tập quán, tri thức truyền thống và không làm ảnh hưởng đến tính xác thực, tính toàn vẹn và sức sống của di sản.
Khuyến khích các mô hình quản trị di sản có sự tham gia của cộng đồng, trong đó cộng đồng không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể quyết định, trực tiếp quản lý, bảo vệ và hưởng lợi từ các giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội do di sản mang lại. Đây cũng là giải pháp quan trọng để tạo động lực lâu dài cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo hướng phát triển bền vững.
Theo Nghị quyết số 04/NQ-HĐND ngày 28/3/2026 của HĐND Thành phố, sơ bộ Kế hoạch đầu tư công trung hạn 05 năm 2026-2030 của Thành phố đầu tư công lĩnh vực văn hóa, thể thao là 20.762 tỷ đồng (đạt 3%).
Thành phố Hà Nội xác định việc ưu tiên bảo tồn, tu bổ di tích theo nguyên tắc công khai, minh bạch, dựa trên các tiêu chí về giá trị, mức độ xuống cấp và yêu cầu phát triển bền vững. Trước hết là các di tích có giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học, kiến trúc, nghệ thuật; di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia, di tích có giá trị tiêu biểu của Thủ đô; các di sản đã được UNESCO ghi danh có khả năng phát huy giá trị, trở thành các điểm đến văn hóa tiêu biểu Thủ đô: các khu di tích Quốc gia đặc biệt như Đền Hai Bà Trưng, di tích Đền Kim Liên, di tích chùa Tây Phương, di tích Đình Chèm, Đình Tây Đằng…
Bên cạnh giá trị di tích, Thành phố ưu tiên các công trình đang xuống cấp cần tu bổ cấp thiết, mất yếu tố gốc hoặc ảnh hưởng đến an toàn của người dân và khả năng bảo tồn lâu dài; các di tích gắn với đời sống tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, có tần suất sử dụng cao của cộng đồng; các di tích có khả năng phát huy hiệu quả sau đầu tư, tạo động lực phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống và phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Thành phố cũng xây dựng chính sách nhằm huy động nguồn lực xã hội hóa trong công tác đầu tư tu bổ, tôn tạo di tích, công khai quy hoạch, dự án tu bổ và mức độ đồng thuận, cam kết tham gia của chính quyền địa phương, cộng đồng và chủ thể quản lý di tích nhằm bảo đảm việc đầu tư đạt hiệu quả và phát huy giá trị bền vững của di sản.
Trong đó, Thành phố tập trung đầu tư một số dự án hình thành hạ tầng phát triển CNVH Thủ đô như: (1) Xây dựng mới Nhà hát Múa rối Thăng Long (2)Trung tâm công nghiệp văn hóa tại số 21-23-25 Thái Thịnh (3)Tổ hợp nhà thi đấu đa năng, nhà tập luyện và nhà ở cho VĐV cấp cao tại khu đất 4A2.4 - khu vận động viên cao cấp Mỹ Đình (4) Xây dựng Cơ sở tập luyện và thi đấu Hà Đông.
Những kết quả trên cho thấy các nguồn lực văn hóa đang từng bước được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và nguồn thu, tạo tác động lan tỏa tới du lịch, thương mại, dịch vụ và kinh tế sáng tạo.
Trong những năm gần đây, CNVH Hà Nội phát triển tích cực, từng bước trở thành động lực tăng trưởng kinh tế gắn với xây dựng Thủ đô thành phố sáng tạo. Thành phố đã ban hành nhiều cơ chế chính sách thúc đẩy phát triển CNVH Thủ đô, khẳng định vị thế Thành phố sáng tạo khu vực, một hệ sinh thái sáng tạo với một đội ngũ sáng tạo năng động đã và đang tham gia tích cực các lĩnh vực CNVH, nhiều sự kiện văn hóa quy mô và thương hiệu, các hoạt động tại các di tích tạo sức hút bởi các sản phẩm văn hóa đặc sắc và chất lượng.
Thành phố Hà Nội đang hoàn thiện, sớm ban hành Đề án Bộ chỉ tiêu thống kê các ngành công nghiệp văn hoá trên địa bàn thành phố Hà Nội (gồm 62 chỉ tiêu).
Bộ chỉ tiêu thống kê các ngành CNVH là thước đo định lượng được thiết kế chuyên biệt nhằm phản ánh toàn diện thực trạng, quy mô, xu hướng phát triển và đóng góp của các ngành CNVH vào kinh tế, văn hóa, xã hội trên địa bàn thành phố Hà Nội. Hà Nội sẽ triển khai tính thí điểm đóng góp GRDP của ngành công nghiệp văn hoá đối với kinh tế Thủ đô năm 2026. Trong đó tập trung thúc đẩy các ngành CNVH có lợi thế tiềm năng Thiết kế, Điện ảnh, Nghệ thuật biểu diễn, Du lịch văn hóa, Ẩm thực, Thủ công mỹ nghệ, tiếp tục đầu tư nâng tầm các lĩnh vực tiềm năng: xuất bản, phần mềm và trò chơi giải trí…
Triển khai Nghị quyết 24/2025/NQ-HĐND ngày 10/7/2025 của HĐND thành phố Hà Nội, Hà Nội đã hình thành trung tâm CNVH mang tính dẫn dắt như Trung tâm CNVH Đồng Xuân - Bắc Qua, TTCNVH Cửa Nam, TTCNVH Hồ Văn và tiếp tục hình thành các mô hình TTCNVH một số lĩnh vực có lợi thế của Thủ đô.
Có thể kể đến: (1) Lĩnh vực điện ảnh (số 4 Nguyễn Chế Nghĩa); (2) Lĩnh vực Ẩm thực Hà Nội (36 Bà Triệu) (3) Lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật liên ngành, hoạt động sáng tạo (Rạp Đông Đô); Các TTCNVH sẽ triển khai vào hoạt động dần trong năm 2026 trở thành nơi ươm mầm và phát triển các doanh nghiệp sáng tạo; là không gian làm việc chung của các đội ngũ sáng tạo, kết nối liên ngành; tổ chức các hoạt động sáng tạo, hình thành sản phẩm từ văn hóa; Các mô hình hợp tác lựa chọn phù hợp từng TTCNVH, các đối tác có tiềm năng, đơn vị vận hành kết nối doanh nghiệp, nhà sáng tạo, nghệ sĩ, nghệ nhân trong nước và quốc tế; đội ngũ các chuyên gia, sinh viên ưu tú từ các trường đại học… nhằm huy động mọi nguồn lực xã hội, phát huy hiệu quả khai thác tài sản công, để các TTCNVH góp phần phát triển hệ sinh thái sáng tạo, phát triển các ngành CNVH Thủ đô.
Từ năm 2019, Hà Nội chính thức trở thành thành viên Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế. Đây là dấu mốc quan trọng, mở ra cơ hội để Thủ đô phát huy tiềm năng sáng tạo, kết nối các nguồn lực văn hóa, khoa học, công nghệ và kinh tế.
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội từng bước khẳng định vai trò là sự kiện văn hóa sáng tạo tiêu biểu, thu hút sự tham gia của các cơ quan, tổ chức, chuyên gia, nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp và cộng đồng trong nước, quốc tế. Thông qua việc khai thác hiệu quả các không gian di sản, công trình kiến trúc và không gian công cộng, Lễ hội đã góp phần kết nối di sản với sáng tạo đương đại, thúc đẩy các hoạt động liên ngành, liên lĩnh vực, huy động sự tham gia của cả khu vực công và khu vực tư.
Lễ hội đã trở thành nền tảng kết nối văn hóa, thiết kế, giáo dục, công nghệ và doanh nghiệp; lan tỏa tư duy đổi mới sáng tạo, thiết kế vì cộng đồng; đồng thời quảng bá hình ảnh Hà Nội - Thành phố Sáng tạo, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo của Thủ đô.
Trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, Hà Nội xác định doanh nghiệp, đội ngũ văn nghệ sĩ, nhà thiết kế, nghệ nhân, các tổ chức sáng tạo và lực lượng khởi nghiệp sáng tạo là những chủ thể quan trọng trong việc chuyển hóa nguồn tài nguyên văn hóa thành các sản phẩm, dịch vụ và thương hiệu có giá trị gia tăng. Thành phố giữ vai trò kiến tạo thông qua việc hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng, xây dựng không gian sáng tạo và ban hành các chính sách hỗ trợ, tạo môi trường thuận lợi để hệ sinh thái công nghiệp văn hóa phát triển bền vững.
Cảm ơn ông!
