Năm nào cũng sửa
Sự thay đổi diễn ra liên tục qua từng năm với các điều chỉnh lớn ở cả cấp độ quản lí vĩ mô lẫn cấp độ cơ sở đào tạo. Giai đoạn 2015-2017, tuyển sinh ĐH chuyển từ ba chung (chung đề, chung đợt, chung kết quả) sang kì thi THPT Quốc gia.
Bước chuyển này đã xóa bỏ kì thi ĐH do Bộ GD&ĐT tổ chức, hợp nhất thành kì thi THPT quốc gia “2 trong 1” lấy kết quả vừa xét tốt nghiệp vừa xét tuyển ĐH và không có dự báo trước đó. Trong đó, năm 2015 chứng kiến cảnh tượng phụ huynh và thí sinh rút nộp hồ sơ hỗn loạn tại các trường ĐH như chơi chứng khoán đến giờ chót.
Năm 2016 quy trình này đã phải điều chỉnh bằng việc hạn chế số trường đăng kí. Năm 2017, cho phép thí sinh đăng kí không giới hạn nguyện vọng xét tuyển.
Giai đoạn 2018 - 2022, điều chỉnh mạnh mẽ kĩ thuật chấm thi, mã hóa bài thi trắc nghiệm và quy trình giám sát sau sự cố gian lận thi cử năm 2018; giảm điểm ưu tiên khu vực.
Năm 2020, chuyển kì thi THPT Quốc gia thành kì thi tốt nghiệp THPT (cũng không có lộ trình trước đó), giao quyền tự chủ tuyển sinh cho các trường ĐH, mở màn cho làn sóng bùng nổ các phương thức xét học bạ, chứng chỉ quốc tế (IELTS/SAT).
Năm 2023, Bộ GD&ĐT quy định cách tính điểm ưu tiên mới (giảm dần tuyến tính đối với thí sinh đạt từ 22,5 điểm trở lên trên thang điểm 30).
Giai đoạn 2024 - 2026, chuẩn hóa theo chương trình GDPT 2018, thay đổi cấu trúc kì thi tốt nghiệp (chỉ thi 2 môn bắt buộc Toán, Ngữ văn và 2 môn lựa chọn), hàng loạt trường ĐH phải cấu trúc lại tổ hợp môn truyền thống (A00, B00, D01...); siết chặt việc xét tuyển sớm; hạn chế các tổ hợp xét tuyển không liên quan tới ngành đào tạo; chuẩn hóa quy đổi điểm giữa các phương thức xét tuyển; giảm điểm cộng theo tiêu chí phụ như chứng chỉ IELTS, học sinh giỏi quốc gia, học sinh giỏi tỉnh…
Tự chủ ĐH là con đường tất yếu để nâng cao chất lượng và hội nhập quốc tế. Nhưng để quyền tự chủ không biến thành sự tùy tiện và cơ quan quản lí không mãi rơi vào thế rượt đuổi theo thực tế, Bộ GD&ĐT cần sớm hoàn thiện bộ công cụ giám sát hậu kiểm thay vì chỉ can thiệp bằng các thông tư kĩ thuật hàng năm. Một chính sách tuyển sinh ổn định dài hạn không chỉ là thước đo năng lực quản trị quốc gia, mà còn là sự trả lời trách nhiệm đối với tương lai của hàng triệu thế hệ học trò.
Đối với các cơ sở giáo dục ĐH, trong nhiều thập kỉ trước, điểm thi kì thi chung là chìa khóa duy nhất mở cánh cổng giảng đường, khi được tự chủ đã nhanh chóng chia nhỏ "miếng bánh" chỉ tiêu cho hàng loạt phương thức độc lập. Đồng thời, hàng loạt kì thi riêng xuất hiện do đề thi tốt nghiệp THPT ngày càng nghiêng về mục tiêu hoàn thành bậc học phổ thông khiến phổ điểm bị thu hẹp tính phân hóa ở nhóm điểm tuyệt đối, các ĐH tốp đầu buộc phải tự tìm kiếm công cụ sàng lọc thí sinh.
Sự trỗi dậy của kì thi đánh giá năng lực do hai ĐH Quốc gia tổ chức, kì thi đánh giá tư duy của ĐH Bách khoa Hà Nội, cùng các kì thi chuyên biệt của khối trường sư phạm và công an, quân đội đã thay đổi hoàn toàn cục diện tuyển sinh. Để tăng cơ hội trúng tuyển, nhiều thí sinh tham gia ít nhất 2 kì thi (thi tốt nghiệp THPT và 1 kì thi riêng).
Song hành với các bài thi đánh giá tư duy nội địa là trào lưu quốc tế hóa tiêu chuẩn tuyển sinh thông qua việc áp dụng chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế như IELTS, TOEFL, SAT hay ACT. Đi kèm với xu hướng này là sự điều chỉnh không ngừng về bảng quy đổi điểm số, cùng một mức chứng chỉ nhưng mỗi mùa tuyển sinh các trường lại áp dụng một công thức quy đổi khác nhau.
Không dừng lại ở việc bổ sung phương thức mới, các trường ĐH còn liên tục xáo trộn và làm mới hệ thống tổ hợp môn xét tuyển.
Nguyên nhân khiến các trường ĐH không thể đứng yên mà phải điều chỉnh liên tục chính là áp lực cạnh tranh nguồn tuyển trong bối cảnh tự chủ tài chính và hội nhập học thuật.
Thiếu tầm nhìn
PGS.TS Vũ Thị Hiền, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Ngoại thương cho rằng, việc điều chỉnh chính sách, quy chế tuyển sinh là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, mỗi chính sách cần được dự báo trước và có sự chuẩn bị sẵn sàng, trong đó cần bảo đảm quyền lợi cao nhất của học sinh.
Theo bà Hiền, những thay đổi nhỏ có thể được điều chỉnh theo từng năm, nhưng với những thay đổi lớn, cần có lộ trình khoảng 3 năm. Bộ GD&ĐT nên cân nhắc áp dụng quy chế mới sau 3 năm để lứa học sinh tiếp theo có thể chuẩn bị ngay từ lớp 10 những năng lực cần thiết cho việc dự tuyển. Theo đó, tuyển sinh cần hướng tới đánh giá kiến thức, kĩ năng và thái độ phù hợp với từng chương trình đào tạo.
Bà Hiền cho rằng, cần tiến tới tuyển sinh hiện đại, định hướng nghề nghiệp, đồng thời cung cấp thông tin rõ ràng để học sinh biết cần tích lũy những năng lực nào trong 3 năm THPT. Vì vậy, quy chế tuyển sinh nên được xây dựng theo hướng dài hạn, hướng đến đánh giá năng lực.
Hiệu trưởng một trường ĐH tại Hà Nội bày tỏ quan điểm tuyển sinh ĐH không thể “ăn đong”. Bộ GD&ĐT cần giữ đúng vai trò quản lí nhà nước. Nhìn vào hệ thống hiện nay, có thể thấy, Bộ đang tham gia vào tất cả các khâu của quá trình tuyển sinh từ phương thức xét tuyển, tổ hợp xét tuyển, điểm cộng, các tiêu chí phụ… Luật Giáo dục ĐH phân định quyền lực, tước bỏ cơ chế quản lí can thiệp kiểu mệnh lệnh hành chính từng tồn tại hàng chục năm.
Bộ GD&ĐT không còn quyền áp đặt điểm sàn chung cho toàn hệ thống, không ấn định chỉ tiêu chi tiết từng ngành (trừ ngành sư phạm) và cũng không thể bắt buộc các trường phải dùng chung một phương thức tuyển chọn.
Thay vào đó, các cơ sở giáo dục ĐH được trao toàn quyền tự quyết phương thức tuyển sinh. Vậy tại sao Bộ GD&ĐT vẫn liên tục sửa đổi quy chế qua từng năm? Thực tế chỉ ra rằng, phần lớn các điều chỉnh từ phía cơ quan quản lí mang tính chất “phản ứng chính sách” để bịt các lỗ hổng phát sinh từ tuyển sinh.
Khi các trường lạm dụng quyền tự chủ để xét tuyển sớm tràn lan, gây sốt ảo và làm méo mó nguyện vọng người học, Bộ buộc phải lập hệ thống lọc ảo toàn quốc năm 2022. Khi điểm chuẩn chạm trần 30/30 khiến thí sinh điểm tuyệt đối vẫn trượt ĐH vì điểm cộng ưu tiên, Bộ phải can thiệp bằng công thức giảm dần điểm ưu tiên năm 2023.
Gần đây nhất, việc siết chỉ tiêu xét tuyển sớm và chuẩn hóa quy đổi điểm xét tuyển cũng là biện pháp tình thế nhằm bảo vệ quyền tiếp cận ĐH cho học sinh vùng khó khăn.
Đại diện các trường mong muốn quy chế tuyển sinh có tính ổn định. Khi cần sửa đổi lớn, cần có lộ trình để thí sinh chuẩn bị trong 3 năm.
Trong bức tranh ấy, vai trò của Bộ GD&ĐT giống như người cầm trịch đứng giữa hai lằn ranh: tôn trọng quyền tự chủ của các trường và giữ tính công bằng và an sinh xã hội.
Dẫu vậy, việc liên tục phải “chữa cháy” cũng bộc lộ hạn chế lớn nhất trong năng lực quản trị nhà nước của ngành giáo dục đó là sự thiếu vắng tầm nhìn dự báo chiến lược. Khi các chính sách điều chỉnh được ban hành sát nút thay vì công bố theo lộ trình nên cú sốc tâm lí dồn toàn bộ lên vai người học.
Kì thi tốt nghiệp THPT ngày càng giảm độ phân hóa đã vô tình đẩy gánh nặng phân loại sang các trường, dẫn đến tình trạng trăm hoa đua nở các kì thi riêng gây tốn kém xã hội.
