Có công trình, vẫn thiếu nước sạch
Kết quả kiểm nghiệm 18 mẫu nước giếng, nước khe lấy tại các hộ dân và trường học ở xã Hải Lạng cho thấy 15 mẫu không đạt quy chuẩn nước sạch. Tỷ lệ mẫu không đạt lên tới 83%.
Con số này phần nào cho thấy nghịch lý tại nhiều vùng nông thôn, miền núi của Quảng Ninh: Công trình cấp nước đã được đầu tư, nhưng để có nguồn nước sạch, ổn định đến từng hộ dân vẫn là chặng đường dài.
Toàn tỉnh hiện có 219 công trình cấp nước tập trung do Nhà nước đầu tư. Trong 75 công trình được giao cho các trung tâm cấp nước sạch thuộc UBND cấp xã quản lý, có 72 công trình đang hoạt động, một công trình hoạt động kém hiệu quả và 2 công trình đã dừng vận hành.
Tình hình ở nhóm công trình giao cho các tổ tự quản còn đáng lo hơn. Trong tổng số 144 công trình, chỉ 107 công trình còn hoạt động, 37 công trình không hoạt động. Như vậy, cứ khoảng 4 công trình do tổ tự quản quản lý thì có một công trình đã “đắp chiếu”.
Xã Ba Chẽ là một trong những địa bàn có số công trình bị bỏ không nhiều nhất, với 19 công trình không còn được người dân sử dụng.
Phần lớn các công trình này được đầu tư từ nhiều năm trước. Qua thời gian, bể chứa, đường ống và các hạng mục phụ trợ dần xuống cấp nhưng thiếu kinh phí sửa chữa. Mưa bão, lũ lụt làm hư hỏng, thậm chí cuốn trôi đường ống. Có nơi công trình vẫn còn nhưng nguồn sinh thủy không ổn định, không đủ nước để phục vụ người dân.
Tại đặc khu Vân Đồn, cả 7 công trình cấp nước sạch nông thôn đều không hoạt động. Một số công trình không thể tiếp tục vận hành do nguồn nước bị nhiễm vôi; hệ thống đường ống dẫn nước hư hỏng, vỡ nát, không còn khả năng cung cấp nước ổn định.
Đằng sau những công trình ngừng hoạt động là một bài toán tồn tại suốt nhiều năm: Có tiền xây dựng nhưng thiếu nguồn lực để nuôi công trình sau khi bàn giao.
Các tổ tự quản chủ yếu hoạt động dựa vào tiền sử dụng nước của người dân. Ở những khu vực dân cư thưa thớt, số hộ dùng nước ít, nguồn thu không đủ bù chi phí vận hành, tiền điện và sửa chữa. Khi đường ống bị vỡ hoặc thiết bị hư hỏng, tổ tự quản khó có khả năng xử lý. Công trình vì thế hoạt động cầm chừng rồi dừng hẳn.
Mỗi công trình bị bỏ không đồng nghĩa với một khoản đầu tư không phát huy được hiệu quả. Công trình nước sinh hoạt bản Quảng Hợp, xã Quảng Đức, chẳng hạn, được đầu tư gần 3 tỷ đồng để cấp nước cho gần 90 hộ dân. Con số này cho thấy nguồn vốn dành cho một công trình cấp nước nông thôn không hề nhỏ.
Nhưng công trình còn hoạt động cũng chưa đồng nghĩa với việc người dân đã có nước sạch.
Kết quả rà soát cho thấy 52/75 công trình do các trung tâm cấp nước quản lý có chất lượng nước chưa đáp ứng yêu cầu. Đối với nhóm do tổ tự quản vận hành, 98 công trình đang hoạt động được ghi nhận về chất lượng nước đều chưa đạt quy chuẩn.
Như vậy, ít nhất 150 công trình cấp nước tập trung tại Quảng Ninh được xác định có chất lượng nước chưa đáp ứng yêu cầu.
Nước từ các công trình này có thể vẫn chảy về khu dân cư, nhưng nếu không được xử lý, kiểm nghiệm và giám sát thường xuyên thì mục tiêu đưa nước sạch đến người dân vẫn chưa hoàn thành. Câu chuyện lúc này không chỉ là hiệu quả của tài sản công, mà còn liên quan trực tiếp đến an toàn nguồn nước và sức khỏe cộng đồng.
Ai sẽ “nuôi” công trình sau đầu tư?
Trước thực trạng trên, Quảng Ninh đang chuyển dần từ việc xây thêm công trình sang tìm cách vận hành hiệu quả những hệ thống đã có.
Bốn công trình tại Hải Lạng, Đông Hải – Đông Ngũ, Tân Bình và Quảng Minh đã được bàn giao cho Công ty CP Nước sạch Quảng Ninh quản lý. Sau khi tiếp nhận, doanh nghiệp tổ chức lại hoạt động vận hành, đồng thời xây dựng phương án cải tạo, nâng cấp và mở rộng mạng lưới.
Tại Hải Lạng, nhu cầu thay đổi cách quản lý càng trở nên cấp thiết sau khi kết quả kiểm nghiệm cho thấy 15/18 mẫu nước giếng, nước khe tại hộ dân và trường học không đạt quy chuẩn.
Tuy nhiên, chuyển giao đơn vị quản lý chưa phải chiếc “chìa khóa” có thể giải quyết ngay mọi vấn đề. Nhiều công trình đang phải đối mặt đồng thời với hàng loạt khó khăn, từ nguồn nước đầu vào, công nghệ xử lý, đường ống xuống cấp đến chi phí điện, bảo dưỡng và sửa chữa.
Khó khăn lớn nhất vẫn nằm ở những vùng miền núi, biên giới, hải đảo. Đây là những nơi dân cư phân tán, khoảng cách cấp nước xa, chi phí đầu tư và vận hành cao, trong khi khả năng chi trả của người dân còn hạn chế. Nếu chỉ trông vào tiền bán nước, doanh nghiệp hoặc đơn vị vận hành khó có thể duy trì hệ thống lâu dài.
Một số địa phương vì vậy đề xuất tỉnh nghiên cứu chính sách hỗ trợ giá nước sạch cho người dân tại các thôn, bản, khu phố thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Việc hỗ trợ cần tập trung vào những địa bàn thực sự khó khăn, tránh dàn trải.
Thay vì cấp tiền trực tiếp cho người dân qua UBND cấp xã, khoản hỗ trợ có thể được giảm trừ ngay trên hóa đơn tiền nước. Người dân được giảm chi phí sử dụng, còn đơn vị cấp nước vẫn có nguồn thu để vận hành, bảo dưỡng và đầu tư trở lại cho hệ thống.
