Khi buồng bệnh cũng là lớp học
Trong bệnh viện, thời gian của người thầy thường được chia cho nhiều công việc. Có ca bệnh cần quyết định kịp thời, có người nhà đang chờ được giải thích, có sinh viên theo sau để học cách nhận biết triệu chứng và suy luận chẩn đoán. Công việc chữa bệnh và dạy học đan xen trong cùng một ngày, nhiều khi trong cùng một buổi đi buồng.
Một bác sĩ trẻ có thể đã đọc kỹ về bệnh trong sách, nhưng đứng trước một người bệnh cụ thể vẫn cần học cách đặt câu hỏi, quan sát và lắng nghe. Triệu chứng không phải lúc nào cũng xuất hiện đầy đủ như trong giáo trình. Người bệnh có hoàn cảnh, sức chịu đựng và những lo lắng riêng. Người thầy hướng dẫn học trò nhận ra những khác biệt ấy, rồi từ đó lựa chọn cách thăm khám phù hợp.
Điều được truyền lại không dừng ở một kết luận đúng. Đó còn là cách đi đến kết luận: hỏi bệnh có hệ thống, kiểm tra lại điều chưa rõ, cân nhắc kết quả xét nghiệm cùng những gì quan sát được. Sự cẩn trọng ấy giúp người học hiểu rằng kinh nghiệm rất quý, song kinh nghiệm cũng cần được soi xét bằng kiến thức mới và bằng chứng khoa học.
Trong ký ức của nhiều thế hệ thầy thuốc Bạch Mai, Giáo sư Đặng Văn Chung là một người thầy như vậy. Sau năm 1954, ông tham gia xây dựng Bộ môn Nội của Trường Đại học Y Hà Nội, đồng thời trực tiếp làm chuyên môn tại Bệnh viện Bạch Mai. Theo tư liệu của bệnh viện, trong các buổi giảng lâm sàng, ông chú trọng uốn nắn sinh viên từ cách hỏi bệnh, khám bệnh, làm bệnh án đến lập luận chẩn đoán và diễn giải kết quả xét nghiệm.
Bài học của người thầy nội khoa vì thế gắn với từng người bệnh và từng chi tiết của công việc hằng ngày. Lời giảng có thể kết thúc sau một buổi học; cách suy nghĩ thận trọng, thái độ tôn trọng sự thật và người bệnh còn theo học trò khi họ trở thành bác sĩ. Đó cũng là cách một truyền thống chuyên môn được tiếp nối, không cần lúc nào cũng gọi tên.
Trong những ngày Bệnh viện Bạch Mai bị đánh phá năm 1972, Giáo sư Đỗ Doãn Đại, khi đó là Giám đốc, đã cùng cán bộ bệnh viện tổ chức tìm kiếm, cứu chữa người bị nạn và duy trì chăm sóc những bệnh nhân còn lại. Tinh thần trách nhiệm, sự bình tĩnh của ông cùng tập thể trong hoàn cảnh đặc biệt ấy là bài học cho các thế hệ học trò.
Dạy học ở bệnh viện còn có một yêu cầu đặc biệt, việc học phải luôn đi cùng sự an toàn và tôn trọng người bệnh. Người bệnh đến để được chăm sóc, không phải để trở thành đối tượng minh họa đơn thuần. Mỗi lần hướng dẫn tại buồng bệnh cần có sự giải thích phù hợp, giữ kín thông tin riêng tư và bảo đảm quyền lợi của người đang điều trị. Người thầy dạy điều ấy trước hết bằng chính thái độ của mình.
Một nghề được truyền bằng trách nhiệm
Nói đến người thầy ở Bạch Mai, không thể chỉ nhắc đến bác sĩ. Những người làm công tác điều dưỡng, kỹ thuật y học, dược, xét nghiệm và nhiều lĩnh vực khác cũng đang đào tạo các thế hệ kế tiếp. Họ hướng dẫn người học thực hành, sửa từng thao tác, nhắc nhở việc tuân thủ quy trình và cùng chịu trách nhiệm về chất lượng chăm sóc.
Với điều dưỡng, bài học có khi bắt đầu từ một thay đổi nhỏ trong tình trạng người bệnh, từ cách giữ vệ sinh, phòng ngừa nhiễm khuẩn hay giải thích cho người nhà việc chăm sóc. Đó là những công việc cần tri thức, kỹ năng và sự bền bỉ. Khi được người thầy hướng dẫn chu đáo, sinh viên hiểu rằng sự an toàn của người bệnh được tạo nên từ cả những việc tưởng như rất nhỏ.
TS. Bùi Minh Thu, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Bạch Mai, có nhiều năm gắn bó với công tác điều dưỡng và đào tạo. Trong đợt dịch COVID-19 năm 2021, bà cùng đoàn giảng viên, sinh viên của trường vào Thành phố Hồ Chí Minh hỗ trợ phòng, chống dịch. Tư liệu của bệnh viện kể lại, khi một sinh viên trong đoàn mắc bệnh, bà đến động viên, đưa em đi điều trị và tiếp tục theo dõi, giữ liên lạc trong những ngày sau đó.
Câu chuyện ấy cho thấy một mặt khác của nghề dạy học trong ngành y. Người thầy không chỉ hướng dẫn công việc, mà còn phải quan tâm đến sức khỏe, tâm lý và sự trưởng thành của người học. Đối với những sinh viên lần đầu làm việc trong hoàn cảnh nhiều áp lực, sự đồng hành của thầy cô và đồng nghiệp có ý nghĩa thiết thực.
Ở chiều ngược lại, những người thầy cũng luôn phải học. Y học thay đổi nhanh; phương pháp điều trị, thiết bị và yêu cầu chăm sóc ngày càng cao. Một bài giảng từng phù hợp có thể cần được cập nhật. Một kỹ năng được truyền từ thế hệ trước phải tiếp tục được kiểm nghiệm, bổ sung bằng những tiến bộ mới. Giữ sự khiêm tốn trước tri thức là điều quan trọng với cả người dạy và người học.
Trong môi trường lâm sàng, người học cũng cần được khuyến khích hỏi, trao đổi và thừa nhận điều mình chưa biết. Một câu hỏi đúng lúc có thể giúp phát hiện sai sót; một cuộc thảo luận thẳng thắn có thể giúp cả nhóm lựa chọn phương án tốt hơn. Người thầy giỏi tạo ra môi trường để học trò dám suy nghĩ, đồng thời hiểu rõ giới hạn năng lực và trách nhiệm của mình.
Đưa tri thức đến gần người bệnh hơn
Bài học ở Bạch Mai không dừng lại trong khuôn viên bệnh viện. Nhiều năm qua, đội ngũ thầy thuốc của bệnh viện tham gia đào tạo, hội chẩn, chuyển giao kỹ thuật cho các cơ sở y tế ở địa phương. Khi một kỹ thuật được triển khai an toàn ở tuyến dưới, người bệnh có thêm cơ hội điều trị gần nhà, giảm được những chuyến đi xa và bớt phần vất vả cho gia đình.
Trên cương vị Giám đốc Bệnh viện từ năm 2022, PGS.TS. Đào Xuân Cơ đã cùng tập thể lãnh đạo chú trọng đào tạo, chỉ đạo tuyến và chuyển giao kỹ thuật. Tại hội nghị tổng kết công tác chỉ đạo tuyến năm 2024, ông nhấn mạnh ý nghĩa của việc chia sẻ tri thức, hỗ trợ các cơ sở y tế nâng cao năng lực khám, chữa bệnh. Ông hiện là Thứ trưởng Bộ Y tế, Bí thư Đảng ủy Bệnh viện Bạch Mai.
Sự hỗ trợ ấy không chỉ là chuyển giao thiết bị hay hướng dẫn một lần. Để một cơ sở y tế làm chủ kỹ thuật, cần thời gian đào tạo, thực hành, theo dõi kết quả và giải quyết những khó khăn phát sinh. Đội ngũ tại chỗ phải được chuẩn bị về nhân lực, quy trình, điều kiện bảo đảm và khả năng phối hợp. Người thầy có trách nhiệm không làm thay mãi, mà giúp đồng nghiệp từng bước tự tin thực hiện công việc phù hợp với năng lực của cơ sở.
Công nghệ đang mở thêm con đường cho việc chia sẻ tri thức. PGS.TS. Vũ Văn Giáp, hiện là Phó Giám đốc phụ trách, điều hành bệnh viện, đã cùng tập thể lãnh đạo tham gia thúc đẩy hợp tác đào tạo và hội chẩn từ xa. Theo Bệnh viện Bạch Mai, đến tháng 10/2026, sau hơn 2 năm triển khai Project ECHO, bệnh viện đã vận hành 11 chương trình, tổ chức hơn 300 phiên học và hội chẩn trực tuyến, thu hút hơn 14.000 lượt cán bộ y tế tham dự từ 25 tỉnh, thành phố.
Dẫu vậy, một đường truyền tốt chưa tự tạo ra một giờ học tốt. Nội dung phải sát nhu cầu của cơ sở; người học cần có điều kiện đặt câu hỏi và thực hành. Các trường hợp được đưa ra trao đổi cũng phải được bảo vệ thông tin cá nhân. Công nghệ có ý nghĩa khi giúp người ở xa tiếp cận tri thức, giúp thầy thuốc ở gần người bệnh hơn và hỗ trợ họ đưa ra quyết định phù hợp.
Để có thêm những người thầy giỏi
Đào tạo nhân lực y tế là công việc lâu dài. Một sinh viên cần được trang bị nền tảng khoa học, được hướng dẫn thực hành và được rèn luyện thái độ nghề nghiệp trước khi tự mình chăm sóc, điều trị cho người bệnh. Sau khi ra trường, việc học vẫn tiếp tục qua mỗi ca bệnh, mỗi cuộc hội chẩn và những chương trình bồi dưỡng thường xuyên.
Muốn làm tốt công việc ấy, người thầy lâm sàng cần có thời gian và điều kiện dành cho giảng dạy. Giữa áp lực khám, chữa bệnh, nhiệm vụ đào tạo cần được tổ chức hợp lý, ghi nhận đúng mức và gắn với đánh giá chất lượng thực hành. Nhà trường và bệnh viện cũng cần phối hợp chặt chẽ để nội dung học phù hợp với thực tiễn, để sinh viên có người hướng dẫn và không vượt quá phạm vi năng lực của mình.
Ngày 20/11, những lời tri ân gửi tới thầy cô ở Bạch Mai mang theo một ý nghĩa riêng. Đó là lời cảm ơn những người vừa chăm sóc sức khỏe nhân dân, vừa chuẩn bị cho tương lai của ngành y. Giá trị bền lâu của sự tri ân ấy còn nằm trong việc tạo điều kiện để người thầy tiếp tục dạy tốt, người học được trưởng thành và mỗi người bệnh được chăm sóc bằng cả tri thức lẫn trách nhiệm.
BS. Cấn Khánh Linh- Khoa Mắt, BV Bạch Mai