Áp lực lớn nhất là sự “lệch pha”
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, từ góc nhìn của người đứng đầu một trường ĐH đào tạo giáo viên, ông nhìn nhận thế nào về những áp lực mà nhà giáo đang phải đối diện?
Nếu nhìn vào bản chất, áp lực lớn nhất của nhà giáo hiện nay là sự “lệch pha”. Xã hội đang đặt lên vai người thầy những kì vọng rất cao của thời đại số và của nền giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực người học.
Trong khi đó, điều kiện thực hiện, cơ chế hỗ trợ và cách thức quản trị ở không ít nơi chưa theo kịp. Khi kì vọng tăng nhanh còn sự hỗ trợ tăng chậm hơn, người thầy rất dễ rơi vào trạng thái quá tải.
Theo tôi, điều đáng lo ngại nhất không phải là khối lượng công việc, mà là nguy cơ người thầy dần đánh mất niềm đam mê, cảm hứng nghề nghiệp và rơi vào “tâm thế phòng thủ”.
Khi giáo viên đến trường với sự e ngại nhiều hơn chủ động, lo bị phán xét nhiều hơn khao khát sáng tạo, đó không còn là câu chuyện của riêng một cá nhân, mà là tổn thất đối với chất lượng giáo dục.
Giải quyết vấn đề này trước hết là trách nhiệm của cả hệ thống: các cơ quan quản lí, nhà trường và xã hội cần giảm bớt những yêu cầu mang tính hình thức, những gánh nặng hành chính để người thầy dành thời gian và năng lượng cho việc cốt lõi là dạy học và giáo dục. Là cơ sở đào tạo giáo viên, chúng tôi cũng không ngồi chờ mọi cơ chế thay đổi rồi mới hành động.
Tại Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2, sinh viên không chỉ được học chuyên môn, nghiệp vụ mà còn được rèn năng lực tự chủ cảm xúc, tư duy giải quyết vấn đề phức tạp và bản lĩnh nghề nghiệp. Đó là một “hệ miễn dịch nghề nghiệp” để các em biết biến áp lực thành động lực, ngay từ khi còn ngồi trên ghế giảng đường.
“Nhân ngày 20/11, tôi mong chúng ta cùng hướng tới một “khế ước xã hội mới” cho nghề giáo. Trong “khế ước” ấy, mỗi bên có phần trách nhiệm của mình”. PGS.TS Nguyễn Quang Huy
Giáo viên ngày nay không chỉ chịu áp lực từ công việc chuyên môn mà còn phải đáp ứng những kì vọng ngày càng cao của phụ huynh và xã hội. Theo ông, điều này đang tác động như thế nào đến tâm lí, sự tự tin và quyền chủ động của giáo viên trong hoạt động?
Mạng xã hội giúp thông tin lan truyền nhanh và tạo điều kiện để xã hội giám sát hoạt động giáo dục. Đó là mặt tích cực nếu được sử dụng đúng cách. Nhưng khi một tình huống sư phạm bị cắt khỏi bối cảnh, chưa được kiểm chứng và bị phán xét một chiều, người thầy có thể chịu những tổn thương rất lớn về danh dự, tâm lí và niềm tin vào nghề.
Hệ quả sâu xa hơn là giáo viên có xu hướng co mình lại, chọn cách dạy học “an toàn” để tránh rủi ro. Giáo dục thiếu sự dấn thân, linh hoạt và tương tác chân thực giữa thầy và trò thì khó có thể tạo ra những con người sáng tạo và bản lĩnh.
Tôi muốn nhấn mạnh, bảo vệ giáo viên không có nghĩa là bao che cho sai phạm. Nhà giáo phải chịu trách nhiệm về đạo đức nghề nghiệp và hành vi ứng xử của mình. Nhưng mọi vụ việc cần được xác minh khách quan, xem xét có chuyên môn, xử lí đúng quy định và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của tất cả các bên, nhất là học sinh và nhà giáo, chứ không thể được quyết định bằng một “phiên tòa” dư luận.
Về phía mình, trường sư phạm có trách nhiệm chuẩn bị cho thế hệ giáo viên tương lai đủ năng lực để làm việc trong môi trường ấy. Chúng tôi đưa vào đào tạo các nội dung về giao tiếp sư phạm, truyền thông giáo dục, giải quyết xung đột, ứng xử trong môi trường số và xử lí khủng hoảng, để người giáo viên biết minh bạch hóa quá trình giáo dục, chủ động thiết lập nguyên tắc đồng hành với phụ huynh ngay từ đầu.
Tuy vậy, năng lực tự bảo vệ không thể thay thế cho cơ chế bảo vệ. Điều chúng ta cần là chuyển từ văn hóa phán xét sang văn hóa đối thoại, từ phản ứng theo cảm xúc sang giải quyết vấn đề trên cơ sở bằng chứng và tinh thần xây dựng.
Trường sư phạm phải đi trước một bước
Trong bối cảnh đổi mới giáo dục và sự phát triển nhanh chóng của AI, giáo viên phải liên tục cập nhật kiến thức, đổi mới phương pháp giảng dạy và thích ứng với công nghệ. Theo ông, các trường sư phạm cần thay đổi việc đào tạo giáo viên như thế nào để đáp ứng yêu cầu này?
Tôi nhìn nhận đây vừa là động lực, vừa là thách thức. Nhưng nếu chỉ coi đó là áp lực cần đối phó, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội tái định vị nghề giáo. Câu hỏi đúng không phải là AI có thay thế người thầy hay không, mà là chúng ta chuẩn bị cho người thầy làm chủ công nghệ ấy như thế nào.
Bối cảnh hiện tại, giáo viên không còn là người nắm giữ độc quyền tri thức. Vai trò của họ chuyển sang định hướng, dẫn dắt, thiết kế trải nghiệm học tập, giúp học sinh biết cách học, cách đặt câu hỏi, thẩm định thông tin và sử dụng công nghệ có trách nhiệm.
Vì vậy, không thể đào tạo giáo viên của tương lai bằng tư duy chỉ phù hợp với nhà trường của quá khứ.
Để làm được điều đó, có hai điều kiện đi kèm. Thứ nhất, gắn chặt đào tạo với thực tiễn phổ thông: các trường phổ thông phải thực sự là đối tác cùng đào tạo, chứ không chỉ là nơi tiếp nhận sinh viên thực tập.
Thứ hai, đổi mới chính đội ngũ giảng viên sư phạm, bởi không thể đào tạo những giáo viên biết đổi mới nếu người dạy họ không thường xuyên đổi mới giảng dạy, nghiên cứu và thực hành nghề nghiệp. Theo tôi, trường sư phạm phải đi trước một bước trong dự báo và chuẩn bị cho những thay đổi của giáo dục.
Là cơ sở đào tạo giáo viên, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2 có điều kiện tiếp xúc với nhiều thế hệ sinh viên sư phạm. Ông nhận thấy nhận thức, kỳ vọng và những băn khoăn của người trẻ khi lựa chọn nghề giáo hiện nay có gì khác so với trước?
Người trẻ hôm nay đến với nghề giáo bằng cái nhìn thực tế và đa chiều hơn. Các em không chỉ mang theo tình yêu nghề mà còn đồng thời đặt ra những câu hỏi rất cụ thể về thu nhập, môi trường làm việc, cơ hội thăng tiến và sự cân bằng giữa công việc với cuộc sống. Các em cũng ngại những con đường nghề nghiệp bị đóng khung cứng nhắc. Tôi cho rằng đó là những băn khoăn chính đáng.
Chúng ta không thể chỉ kêu gọi người trẻ đến với nghề giáo bằng lí tưởng, mà phải bảo đảm những điều kiện để họ theo đuổi lý tưởng ấy lâu dài.
Để thu hút người giỏi, theo tôi, cần làm đồng thời hai việc. Việc thứ nhất thuộc về chính sách: tiếp tục hoàn thiện tiền lương, chế độ đãi ngộ và cơ hội phát triển nghề nghiệp, đặc biệt đối với giáo viên trẻ, giáo viên ở địa bàn khó khăn và những lĩnh vực đang thiếu nhân lực, để người trẻ nhìn thấy một tương lai nghề nghiệp rõ ràng.
Việc thứ hai thuộc về chính các trường sư phạm: phải tự tạo ra sức hấp dẫn nội tại bằng chất lượng đào tạo, đội ngũ giảng viên có uy tín và một môi trường học thuật năng động, tôn trọng sự khác biệt.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, nếu được gửi một thông điệp đến các nhà quản lý giáo dục, phụ huynh và toàn xã hội, ông mong muốn điều gì?
Nhân ngày 20/11, tôi mong chúng ta cùng hướng tới một “khế ước xã hội mới” cho nghề giáo. Trong “khế ước” ấy, mỗi bên có phần trách nhiệm của mình. Các nhà quản lí bảo đảm điều kiện thực hiện đi cùng với yêu cầu đặt ra: giảm gánh nặng không cần thiết, tăng nguồn lực, quan tâm đời sống và sự phát triển nghề nghiệp của giáo viên, xây dựng cơ chế quản trị dân chủ, minh bạch và nhân văn.
Các bậc phụ huynh đồng hành thực chất với nhà trường, chọn đối thoại thay vì vội vàng phán xét khi có vấn đề phát sinh, bởi giáo dục con trẻ là trách nhiệm chung của gia đình và nhà trường.
Toàn xã hội thể hiện sự tôn vinh không chỉ bằng lời chúc, bó hoa ngày 20/11 mà bằng sự tôn trọng nghề nghiệp trong từng ngày, bằng môi trường làm việc an toàn và cách ứng xử có văn hóa với người thầy.
Đổi lại, đội ngũ nhà giáo và các cơ sở đào tạo giáo viên cam kết bằng chất lượng giáo dục cao nhất, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần đổi mới không ngừng. Sự tôn vinh lớn nhất dành cho nhà giáo chính là việc kiến tạo một hệ sinh thái mà ở đó người thầy được sống trọn vẹn với nhân phẩm và lý tưởng nghề nghiệp mỗi ngày.
Cảm ơn ông!