Không đơn thuần là chuyện tình cảm cá nhân
TS tâm lý Đào Lê Hòa An, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ và Khởi nghiệp Sáng tạo, nhận định, hành vi kiểm soát, quấy rối sau chia tay có thể bắt đầu bằng những cuộc gọi dồn dập, tin nhắn liên tục, theo dõi lịch trình và xuất hiện tại nơi ở, trường học hoặc nơi làm việc.
“Có những trường hợp gọi hàng chục, thậm chí hàng trăm cuộc điện thoại; theo dõi lịch trình đi học, đi làm hoặc tìm cách xuất hiện tại nơi nạn nhân thường xuyên lui tới. Khi hành vi quấy rối lặp đi lặp lại và ngày càng gia tăng, cần nhìn nhận đây là một vấn đề nghiêm túc, chứ không đơn thuần là chuyện tình cảm cá nhân”, ông An nói.
ThS.BS Nguyễn Minh Mẫn, Trưởng đơn vị Tâm lý lâm sàng, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM, cho rằng, cần chú ý khi xung đột tình cảm đi kèm những hành vi ngày càng cưỡng ép, vượt qua ranh giới của người còn lại. Đó có thể là việc liên tục xuất hiện không báo trước ở nhà, nơi làm việc, bám theo lịch trình; chuyển từ trách móc, níu kéo sang lời nói mang tính sở hữu hoặc đe dọa. Một dấu hiệu đáng lo khác là người đe dọa mở rộng mục tiêu sang gia đình, bạn bè, đồng nghiệp của đối phương.
Theo bác sĩ Mẫn, các hành vi rình rập, cưỡng ép và đe dọa có thể liên quan nhu cầu kiểm soát, phản ứng thù địch khi bị từ chối. Khi người thân cũng bị nhắm tới, phạm vi nguy hiểm đã vượt khỏi hai người trong mối quan hệ. Phân tích này giúp nhận diện hành vi cần cảnh giác, không thay thế việc đánh giá chuyên môn đối với từng cá nhân hoặc kết luận điều tra của từng vụ án.
Các chuyên gia lưu ý, không phải mọi lời nói tức giận đều dẫn đến bạo lực. Điều đáng lo là lời đe dọa đi kèm hành vi cụ thể, lặp lại nhiều lần và có chiều hướng leo thang.
Thượng tá, TS Lê Hoàng Việt Lâm, giảng viên Khoa Lý luận chính trị và Khoa học xã hội nhân văn, Phân hiệu Học viện An ninh nhân dân tại TPHCM, nói rằng, cần đặc biệt chú ý khi lời đe dọa ngày càng thường xuyên, cụ thể; người đe dọa dò xét lịch trình, tìm cách xâm nhập chỗ ở, chuẩn bị công cụ nguy hiểm hoặc liên tục vượt qua những ranh giới mà đối phương đã đặt ra.
Khi nhiều biểu hiện xuất hiện đồng thời, chúng tạo thành một tổ hợp nguy cơ. Việc đánh giá cần theo dõi sự chuyển biến từ bất mãn, ý nghĩ bạo lực sang lập kế hoạch, chuẩn bị phương tiện và tiếp cận người bị nhắm tới.
Với những vụ tấn công người không liên quan, ông Lâm đề cập cơ chế “chuyển hướng hành vi gây hấn”: Khi không tiếp cận được người ban đầu muốn tìm hoặc bị cản trở, sự gây hấn có thể chuyển sang người khác.
Tuy nhiên, đây chỉ là cơ chế dùng để đặt giả thuyết khoa học, không phải kết luận về động cơ của một nghi phạm. Kết luận phải dựa trên toàn bộ chứng cứ do cơ quan điều tra thu thập.
Ông Lâm cũng cảnh báo không nên quy tất cả cho rượu bia hoặc vội gắn hành vi nghiêm trọng với bệnh tâm thần. Rượu có thể làm suy giảm khả năng phán đoán, kiểm soát và tăng tính bốc đồng, nhưng không giải thích đầy đủ động cơ phạm tội. Mức độ nghiêm trọng của hành vi cũng không phải tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh; việc đánh giá cần có hồ sơ chuyên môn và giám định khi có căn cứ.
Lắng nghe lời cầu cứu
“Nạn nhân không nên tự mình đối phó với một tình huống mà họ cảm thấy bị đe dọa; những người xung quanh cũng không nên xem nhẹ lời cầu cứu của họ”, TS Đào Lê Hòa An khuyến cáo.
Theo ông, khi người thân cho biết đang bị theo dõi, quấy rối hoặc đe dọa, việc đầu tiên là lắng nghe và xem xét nghiêm túc. Không nên mặc định đó chỉ là chuyện riêng giữa hai người, hoặc cho rằng đối phương nói trong lúc nóng giận rồi sẽ thôi.
Một cách xử lý dễ khiến tình huống khó lường là người thân tự tìm đến người đang đe dọa để “nói chuyện”, nhất là khi người này đã có hành vi kiểm soát, theo dõi hoặc từng sử dụng bạo lực.
Thay vào đó, ông An đề nghị giúp người bị đe dọa tạo khoảng cách an toàn, hạn chế tiếp xúc không cần thiết và hình thành mạng lưới hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, nơi làm việc hoặc nhà trường. Khi cảm thấy không an toàn, họ cần tìm trợ giúp sớm, thay vì chờ đến lúc bị tấn công.
Thượng tá Lê Hoàng Việt Lâm cũng khuyến cáo người bị đe dọa không nên gặp riêng để giải quyết mâu thuẫn, đặc biệt ở nơi vắng người. Cần thông báo rõ nguy cơ cho người đáng tin cậy, chú ý việc đi lại, bảo mật tài khoản và lưu giữ có hệ thống các tài liệu liên quan.
Tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, hình ảnh camera, thời gian và địa điểm bị theo dõi cùng thông tin người chứng kiến có thể giúp cơ quan chức năng nhìn thấy diễn biến theo thời gian. Một lời đe dọa riêng lẻ chưa phản ánh toàn bộ tình huống, nhưng chuỗi thông tin có thể cho thấy mức độ leo thang.
Khi xuất hiện nguy hiểm tức thời, hãy ưu tiên tìm nơi an toàn và báo ngay lực lượng công an. Việc thu thập chứng cứ cần được thực hiện trong điều kiện an toàn, tránh tiếp cận người có hung khí chỉ để ghi hình.
Ở góc độ phòng ngừa, ông Lâm cho rằng, một khoảng trống đáng chú ý là thông tin bị phân mảnh. Gia đình có thể biết những lần đe dọa, người bị quấy rối giữ tin nhắn, nhà trường hoặc nơi làm việc nhận thấy hành vi bất thường, công an cơ sở từng tiếp nhận phản ánh. Nếu các thông tin đứng riêng, nguy cơ có thể bị đánh giá thấp.
Tránh trực tiếp đối đầu
Luật sư Nguyễn Thế Tân, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Tây Ninh, cho biết, người liên tục nhận tin nhắn, cuộc gọi hoặc lời nói đe dọa từ người yêu cũ có thể trình báo công an, dù chưa bị tấn công.
Người dân có thể đến Công an xã, phường để trình bày hoặc gửi đơn kèm thông tin về người đe dọa, diễn biến và tài liệu liên quan. Tin nhắn, email, nội dung trao đổi trên mạng xã hội, bản ghi âm cuộc gọi, video hoặc dữ liệu camera có thể giúp cơ quan chức năng xác minh.
“Không nên xóa những tin nhắn, hình ảnh, bản ghi âm liên quan đến hành vi đe dọa. Đây là những thông tin giúp cơ quan chức năng có cơ sở xác minh vụ việc”, luật sư Tân nói.
Khi người đe dọa mang hung khí đến nhà, ưu tiên là bảo toàn tính mạng. Theo luật sư, người bên trong cần khóa cửa, tìm vị trí an toàn, gọi công an và báo cho người thân, chủ nhà hoặc hàng xóm hỗ trợ. Nếu có thể rời khu vực nguy hiểm một cách an toàn, cần tìm cách thoát khỏi nơi đó. Việc chụp ảnh, ghi hình chỉ nên thực hiện khi không làm tăng nguy hiểm. “Không nên vì muốn lấy chứng cứ mà tiếp cận hoặc đối đầu với đối tượng”, luật sư nhấn mạnh.
Ðộng cơ gây án
Thượng tá, TS Lê Hoàng Việt Lâm cho rằng, cần phân biệt nguyên nhân, động cơ và tác nhân kích hoạt. “Bị chia tay” thường là sự kiện gần nhất trước vụ việc. Hàng triệu người trải qua đổ vỡ tình cảm nhưng tuyệt đại đa số không sử dụng bạo lực. Vì vậy, cách giải thích “chỉ vì chia tay mà gây án” có thể che khuất những yếu tố nguy cơ đã hình thành từ trước.
Các yếu tố cần xem xét có thể gồm khả năng điều chỉnh cảm xúc kém, tư duy chiếm hữu, kinh nghiệm bạo lực, quan niệm lệch lạc về tình yêu và danh dự, việc sử dụng chất kích thích, áp lực cuộc sống và sự thiếu hụt nguồn lực hỗ trợ. “Ðộng cơ của người gây án có thể là trả thù, giành lại quyền kiểm soát hoặc trừng phạt người đã từ chối mình”, ông Lâm phân tích.
Bác sĩ Mẫn lưu ý, người thân, hàng xóm cũng cần tránh trực tiếp đối đầu hoặc tìm cách tước hung khí bằng tay không. Khi báo công an hoặc gọi 113, cần nói rõ địa chỉ, đặc điểm người đang đe dọa, loại hung khí và hành vi đang diễn ra để cơ quan chức năng nhận biết mức độ khẩn cấp.
Gia đình và người quản lý nơi ở cần biết về nguy cơ để phối hợp bảo vệ người bị đe dọa. Sau vụ việc, dữ liệu camera cùng các tài liệu liên quan cần được giữ lại, cung cấp cho cơ quan chức năng.
