Phía sau những câu chuyện tưởng như hoang đường là những bi kịch có thật: người già bị cả làng xa lánh, gia đình sống trong sợ hãi, tài sản bị cưỡng ép nộp để “cà xóa”. Cuộc chiến xóa bỏ “bóng ma” ấy vì thế không chỉ là chống mê tín, mà còn là hành trình đưa pháp luật, y tế và nhận thức khoa học đến gần hơn với cộng đồng.
Một lời phán, cả làng bất an
Tháng 4/2026, thôn Đá Chát (xã Ba Động, tỉnh Quảng Ngãi) chìm trong bầu không khí nặng nề. Không phải bởi thiên tai, dịch bệnh hay mất mùa, mà bởi nỗi ám ảnh mang tên “đồ độc” len vào đời sống của một cộng đồng vốn quen mặt, quen tiếng nhau qua bao mùa rẫy.
Gia đình bà Phạm Thị L. (68 tuổi) sống ở đây nhiều năm, quanh năm gắn với nương rẫy. Chỉ vì mâu thuẫn tranh chấp hàng rào đất nông nghiệp từ nhiều năm trước với ông Phạm Văn N. (58 tuổi), bà bất ngờ trở thành người bị nghi “yểm bùa hại người”.
Dù tranh chấp trước đó đã được chính quyền địa phương hòa giải, nhưng khi ông N. lâm bệnh nặng, thay vì đến cơ sở y tế để tìm nguyên nhân, ông lại tin vào lời phán của thầy cúng. Từ đó, nghi kỵ bắt đầu nảy sinh. Ông N. cho rằng bà L. là người “cầm đồ thuốc độc” hại mình.
Bi kịch lên đến đỉnh điểm khi vợ chồng ông N. tìm đến tận nhà bà L., quỳ lạy, van xin “tha mạng”. Với người phụ nữ già, đó là cú sốc lớn. “Tôi cả đời làm rẫy, có biết ‘đồ độc’ là cái gì đâu. Vậy mà họ đến quỳ lạy, xin tôi đừng hại. Cả làng nhìn tôi như người mang tội. Không ai dám lại gần, không ai dám đổi công. Nỗi nhục này chẳng biết kêu ai?”, bà L. uất nghẹn.
Trước tình hình đó, Công an xã Ba Động kiên trì vận động, đưa ông N. đi khám bệnh. Kết quả cho thấy ông bị mắc bệnh gan nặng giai đoạn cuối do lạm dụng rượu bia trong thời gian dài.
Một kết luận y khoa tưởng như đủ để chấm dứt mọi nghi kỵ, nhưng thực tế lại không đơn giản. Từ năm 2023 cho đến khi qua đời, ông N. nhiều lần công khai cáo buộc bà L. “hại mình”. Những lời nói lặp đi lặp lại, dù không có căn cứ, dần ăn sâu vào suy nghĩ của một bộ phận người dân.
Thiếu tá Bùi Ngọc Vương - Trưởng Công an xã Ba Động cho biết, lực lượng Công an phải bám sát địa bàn, tuyên truyền, giải thích, phối hợp với ngành y tế làm rõ nguyên nhân bệnh tình của ông N. Khi ông qua đời, Công an tiếp tục túc trực tại đám tang để bảo đảm an ninh, tránh phát sinh hành vi quá khích, đồng thời động viên bà L. ổn định cuộc sống.
Tại một số xã miền núi như Sơn Hà, Ba Tơ, quan niệm này vẫn tồn tại dai dẳng. Theo cách hiểu của đồng bào Hrê, “đồ độc” có thể là lông gia súc, mảnh bát vỡ, rễ cây... được “phù phép” để gây hại. Chưa ai tận mắt chứng kiến “đồ độc” gây bệnh, nhưng trong một số cộng đồng, niềm tin ấy vẫn âm ỉ tồn tại.
“Hễ ai ốm đau là người ta lại nghi bị yểm, rồi sinh ra thù ghét nhau”, anh Phạm Văn Đặc, trú xã Ba Động, chia sẻ.
Khi những mâu thuẫn đời thường bị khoác lên lớp áo mê tín, sự nghi kỵ có thể nhanh chóng biến thành hận thù. Vụ án từng xảy ra tại thôn Ba Lế (xã Ba Tơ) là một minh chứng đau lòng.
Chỉ vì nghi ngờ ông Phạm Văn L. “cầm đồ” hại chết cha mình, một thanh niên đã cùng nhóm bạn mang rựa chém chết nạn nhân, rồi vứt xác xuống sông phi tang.
Khi vụ án được làm rõ, không hề có “đồ độc” nào tồn tại. Một mạng người mất đi, nhiều cuộc đời bị hủy hoại. Thứ nguy hiểm không nằm ở một loại “đồ độc” vô hình, mà ở sự mê muội và những nghi kỵ vô căn cứ.
Những “Pa dâu” gieo nỗi sợ
Nếu sự thiếu hiểu biết tạo ra mảnh đất cho mê tín tồn tại, thì những người lợi dụng niềm tin ấy để trục lợi lại khiến “bóng ma đồ độc” càng khó bị xóa bỏ. Ở một số nơi, thầy bói, thầy cúng, còn gọi là “Pa dâu”, lợi dụng sự mê muội của người dân để dựng lên những màn “tìm đồ độc”, “giải hạn”, “hóa giải” rồi thu tiền.
Trường hợp Đinh Thị P. (trú xã Sơn Hà) là một ví dụ. Để tạo “uy tín”, P. chuẩn bị sẵn các túi ni-lông chứa tạp vật, lén chôn trong vườn hoặc rẫy của những gia đình có người bệnh. Sau đó, P. tung tin gia đình đã bị “cầm đồ thuốc độc”, và chỉ mình mới có thể “hóa giải”.
Khi gia đình mời đến, P. chỉ việc “đào” đúng vị trí đã chôn sẵn. Trước mắt nhiều người, một túi “đồ yểm” được lấy lên từ lòng đất. Với những người vốn đã tin vào chuyện “đồ độc”, cảnh tượng ấy gần như là bằng chứng không thể chối cãi.
“Thấy tận mắt ‘đồ độc’ được đào từ dưới đất lên, ai mà không tin. Tôi phải vay tiền để đưa cho bà ta cúng giải hạn”, anh Đinh Văn H. (trú xã Sơn Kỳ) kể lại.
Bằng thủ đoạn ấy, P. đã lừa tiền của hàng chục người dân. Chỉ đến khi lực lượng Công an bắt quả tang, màn kịch mới bị bóc trần. Không chỉ hoạt động riêng lẻ, một số đối tượng còn câu kết thành nhóm, phân công người chôn “đồ độc”, người tung tin, người đóng vai “thầy phán”.
Tại Sơn Hà từng xuất hiện nhóm hoạt động theo cách này, khiến nhiều người dân sập bẫy.
Nghi kỵ “đồ độc” còn thường kéo theo tục “cà xóa”, một hình thức xử phạt theo luật tục lạc hậu. Người bị nghi phải nộp trâu, bò, heo hoặc tiền để “xóa tội”. Trong nhiều trường hợp, việc này trở thành hành vi cưỡng đoạt tài sản.
Tại thôn Sơn Ba (xã Sơn Hà), đối tượng Đinh Văn B. đã dựng chuyện bà Đinh Thị N. “có đồ độc”, sau đó đánh đập, ép bà bán hết tài sản để nộp phạt. Các đối tượng còn sát hại nạn nhân và tiếp tục cưỡng ép người thân của bà phải nộp tiền.
Xóa “bóng ma” khỏi bản làng
Trước những hệ lụy kéo dài, nhiều năm qua lực lượng Công an tại các xã miền núi Quảng Ngãi đã triển khai nhiều biện pháp nhằm ngăn chặn, đẩy lùi hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc”.
Thiếu tá Bùi Ngọc Vương - Trưởng Công an xã Ba Động cho biết “Khi có người chết do bệnh nhưng gia đình nghi bị ‘cầm đồ’, chúng tôi phải túc trực tại đám tang 24/24 giờ. Mục tiêu không chỉ giữ an ninh trật tự, mà còn ngăn chặn những hành vi quá khích có thể xảy ra bất cứ lúc nào”.
Cuộc chiến với hủ tục “cầm đồ thuốc độc” vẫn còn nhiều khó khăn. Ở một số nơi, khi đau ốm, người dân vẫn ít đến cơ sở y tế mà tìm đến thầy cúng trước tiên. Việc trông chờ vào cúng bái khiến bệnh tình có thể kéo dài, trong khi những lời phán kiểu “bị bỏ thuốc”, “bị cầm đồ” lại gieo thêm nghi ngờ trong cộng đồng.
Song song với việc giữ an ninh tại cơ sở, lực lượng Công an đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến kiến thức y học, chỉ ra nguyên nhân bệnh tật và vạch trần những chiêu trò mê tín. Những trường hợp lợi dụng niềm tin của người dân để trục lợi bị xử lý.
Có “thầy cúng” bị đưa ra kiểm điểm trước dân, có trường hợp bị xử lý hình sự. Những màn “đào đồ giả” được bóc trần ngay tại hiện trường đã giúp một bộ phận người dân dần nhận ra bản chất của những chiêu trò này.
“Không thể để “luật tục” đứng trên pháp luật. Mọi hành vi lợi dụng mê tín nhằm trục lợi, gây mất an ninh trật tự địa phương đều phải bị xử lý nghiêm”, Thiếu tá Bùi Ngọc Vương khẳng định.
