Lách luật tinh vi
Cầm trên tay thông báo nộp tiền tháng 9 của con, nhiều phụ huynh tại TPHCM ngỡ ngàng khi số lượng khoản thu lên tới hàng chục mục. Tại một trường mầm non, phiếu báo liệt kê tới 20 khoản mục khác nhau, tổng số tiền xấp xỉ 4,4 triệu đồng mỗi tháng.
Đáng chú ý, các hoạt động phát triển kĩ năng và vận động bị chẻ nhỏ thành đủ loại tên gọi: Từ thể dục thể thao 10 môn phối hợp, thể dục nhịp điệu, vẽ, cảm thụ âm nhạc đến rèn luyện tư duy và kĩ năng sống. Mỗi hoạt động thu từ vài chục đến vài trăm nghìn đồng, cộng dồn lại thành một con số không hề nhỏ so với thu nhập bình quân của người dân.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra ở cấp tiểu học và THCS. Bên cạnh các chi phí thiết yếu như suất ăn bán trú hay nước uống, phần lớn nội dung thu tiền đều gắn với các chương trình liên kết bên ngoài như giáo dục STEM, công dân số, ngoại ngữ với giáo viên nước ngoài, tin học theo đề án chuẩn quốc tế hay học ngoại ngữ qua toán và khoa học. Tại bậc THCS, ngoài các môn tin học và công dân số, học sinh còn gánh thêm cả các gói thể dục tự chọn từ bơi lội, bóng rổ cho đến pickleball.
Nghịch lí nằm ở chỗ, học phí chính khóa tại các trường công lập hiện được kiểm soát chặt chẽ hoặc thực hiện chính sách miễn giảm, nhưng tổng số tiền thực nộp mỗi tháng lại dao động từ 2 đến trên 4 triệu đồng mỗi học sinh. Khoảng 70% đến 80% gánh nặng tài chính lại đến từ những danh mục mang danh tự nguyện và dịch vụ thỏa thuận.
Đầu năm học 2026-2027, Sở GD&ĐT TPHCM ban hành văn bản hướng dẫn tổ chức các khoản thu dịch vụ ngoài học phí tại các cơ sở giáo dục công lập.
Theo đó, có 14 nhóm dịch vụ giáo dục thuộc chương trình nhà trường được phép tổ chức và thu phí, từ các lớp năng khiếu, nghệ thuật, thể thao, câu lạc bộ, tin học tự chọn đến ngoại ngữ, STEM, giáo dục năng lực số, trí tuệ nhân tạo và các nội dung giáo dục chất lượng cao, hội nhập quốc tế.
Căn cứ hướng dẫn này, các trường đều lựa chọn liên kết tối đa số lượng các môn học. Về mặt văn bản, các trường đều khẳng định thực hiện đúng quy định, không xếp xen kẽ các tiết liên kết vào giữa giờ học chính khóa. Tuy nhiên, cách thức tổ chức thời khóa biểu thực tế lại là một chiêu thức lách luật tinh vi, tạo áp lực vô hình buộc gia đình phải đăng kí.
Tại một trường tiểu học tổ chức (học) hai buổi mỗi ngày cho lớp không bán trú, nhà trường đẩy các môn liên kết như STEM, công dân số hay tiếng Anh người nước ngoài lên đầu buổi chiều. Đổi lại, 6 tiết học chính khóa gồm ngoại ngữ và giáo dục thể chất lại bị xé lẻ đẩy sang học vào sáng thứ Ba và thứ Sáu.
Nếu phụ huynh từ chối tham gia các môn liên kết, lịch đưa đón con lập tức rơi vào cảnh rối loạn. Buổi sáng có ngày tan học lúc 8 giờ 30 phút, có ngày lại đón lúc 10 giờ 15 phút. Buổi chiều, giờ vào lớp thay đổi liên tục suốt cả tuần: thứ Hai, thứ Ba vào học từ 13 giờ 40 phút; thứ Tư, thứ Sáu vào học từ 13 giờ; riêng thứ Năm đến tận 14 giờ 20 phút mới có tiết chính khóa.
Với một lịch học bị “băm nhỏ” như vậy, công nhân, viên chức hay người làm việc theo giờ hành chính không thể chạy đi chạy lại ngoài đường cả ngày để đưa đón con. Không còn lựa chọn nào khác, phụ huynh đành phải tặc lưỡi đóng tiền cho con học đủ các môn liên kết, cốt để con có chỗ ngồi an toàn trong trường và giờ giấc đưa đón trùng khớp với ca làm việc. Sự tự nguyện lúc này đã bị triệt tiêu hoàn toàn bởi sự bất tiện do chính nhà trường tạo ra.
Càng hướng dẫn càng rối?
Việc xã hội hóa, liên kết để đưa các mô hình giáo dục tiên tiến vào nhà trường là chủ trương đúng đắn nhằm nâng cao năng lực cho học sinh. Tuy nhiên, khi các doanh nghiệp giáo dục bên ngoài thâm nhập quá sâu vào không gian công lập và tận dụng cơ sở vật chất của nhà trường để kinh doanh dịch vụ, ranh giới giữa phục vụ người học và tối ưu lợi nhuận đã bị xóa nhòa.
Địa phương ban hành danh mục khung và trần thu nhằm siết chặt quản lí, nhưng nhiều đơn vị lại vận dụng bằng cách thu kịch khung hoặc gom đủ mọi danh mục cho phép vào một tờ phiếu báo đóng gói sẵn. Tình trạng này vô hình trung tạo ra sự phân hóa, gây gánh nặng kinh tế rất lớn cho những gia đình có thu nhập trung bình và thấp.
Thời gian vừa qua, Bộ GD&ĐT đưa ra các chủ trương như tăng cường giáo dục STEM, đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào trường học, tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai. Những chủ trương này cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Nhưng các chương trình này trong trường công lập đều là xã hội hóa dưới hình thức liên kết hoặc giáo dục theo nhu cầu.
Nguyên nhân cốt lõi khiến các nội dung này chưa được miễn phí, phải thu tiền phụ huynh nằm ở các khía cạnh thể chế, ngân sách và cách thức triển khai.
Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Nhà nước chỉ bảo đảm kinh phí thực hiện cho các môn học và hoạt động giáo dục bắt buộc (đối với tiểu học công lập, học sinh được miễn học phí theo Luật Giáo dục).
Trong chương trình chuẩn, STEM thực chất đã được tích hợp vào các môn như Tự nhiên và Xã hội, Khoa học, Tin học, Công nghệ, Toán... Giáo viên biên chế hoàn toàn có thể tổ chức bài học STEM bằng cơ sở vật chất sẵn có mà không phát sinh chi phí.
Tuy nhiên, các chương trình mang tên STEM, AI, Công dân số hay Tin học quốc tế, tiếng Anh đang thu tiền hiện nay được các trường xếp vào nhóm dịch vụ giáo dục theo nhu cầu/chương trình tăng cường/liên kết. Vì gắn nhãn là dịch vụ tự nguyện ngoài khung bắt buộc của Nhà nước, trường học được phép huy động nguồn lực xã hội hóa (thu phí từ phụ huynh) để chi trả.
Theo nhận định của các nhà giáo, Bộ GD&ĐT cần có hướng dẫn cụ thể khi triển khai Thông tư 85. Nếu không, ranh giới giữa tự nguyện và bắt buộc tiếp tục là điểm mờ trong nhà trường và tạo áp lực tài chính lên phụ huynh.
Trên thực tế, bức xúc xã hội nảy sinh khi một số trường dùng chiêu “trộn” thời khóa biểu gây khó cho phụ huynh đưa đón con hoặc có ràng buộc được ăn bán trú. Thậm chí, có tình trạng ghép thuật ngữ “chủ trương đổi mới” của Nhà nước với các gói dịch vụ thương mại của doanh nghiệp tư nhân, khiến phụ huynh hiểu nhầm rằng đây là chương trình bắt buộc của Bộ GD&ĐT nhưng bị cắt ngân sách.
Mới đây, Bộ GD&ĐT ban hành Thông tư 85 quy định về hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu học sinh tại các cơ sở giáo dục phổ thông. Thế nhưng việc này lại khiến các trường bối rối, bởi gặp khó trong việc xác định ranh giới giữa hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học. Bộ GD&ĐT cần có hướng dẫn rõ ràng, nếu không, sẽ xuất hiện tình trạng bình mới, rượu cũ. Theo đó, chương trình liên kết sẽ đổi tên thành hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học và chi phí vẫn đè nặng trên vai phụ huynh.
