“Người cứu tôi đã nằm lại...”
Mái tóc đã bạc trắng theo năm tháng, bước chân không còn nhanh như thời trẻ, nhưng cựu chiến binh Nguyễn Tất Triển (77 tuổi, trú ở phường Trường Vinh, Nghệ An) vẫn lặng lẽ đi ngược về chiến trường xưa. Mỗi chuyến đi của ông không chỉ nhằm tìm thêm một cái tên, một địa điểm hay một phần ký ức còn thất lạc, mà còn để nối những người đã nằm lại với gia đình đang mòn mỏi đợi chờ.
Năm 1967, chàng trai Nguyễn Tất Triển lên đường nhập ngũ, biên chế vào Trung đoàn 1, Sư đoàn 324, chiến đấu tại chiến trường Trị Thiên rồi làm nhiệm vụ quốc tế trên đất Lào.
Những năm tháng ấy, sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc. Giữa mưa bom, bão đạn, người lính chỉ còn biết dựa vào nhau để sống. “Ngày ấy, anh em coi nhau như ruột thịt. Chiến tranh có thể kết thúc nhưng tình đồng đội thì không bao giờ kết thúc”, ông Triển chậm rãi nói.
Năm 1973, trong trận chiến ác liệt tại khu vực cầu An Lỗ (Thừa Thiên Huế), ông Triển bị thương nặng. Giữa lúc bom đạn vẫn trút xuống, đồng đội Nguyễn Văn Hưng (quê ở Tứ Kỳ, Hải Dương cũ) đã bất chấp hiểm nguy đưa ông ra khỏi trận địa. “Tối hôm ấy khu vực tiếp tục bị pháo kích, đồng chí Hưng hy sinh. Người cứu tôi thì ở lại, còn tôi được trở về...”, ông nghẹn giọng.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, mỗi lần nhắc đến người đồng đội năm xưa, đôi mắt người thương binh vẫn đỏ hoe. Ông bảo, mình luôn mang theo một “món nợ”. Đó không chỉ là “món nợ” của người được cứu sống mà còn là “món nợ” với tất cả những người lính đã ngã xuống.
Đất nước thống nhất, ông tiếp tục phục vụ trong quân đội, nghỉ hưu năm 1989 với quân hàm Trung tá. Nhưng cuộc đời người lính chưa bao giờ thật sự khép lại. Những lần gặp thân nhân liệt sĩ cầm trên tay tờ giấy báo tử đã úa màu, hỏi thăm từng chút thông tin về người thân, ông lại không thể ngoảnh mặt. “Có những gia đình mang giấy báo tử hàng chục năm mà vẫn không biết người thân nằm ở đâu. Mình là người còn sống, còn nhớ, nếu không giúp thì day dứt lắm”, ông nói.
Từ năm 1985, ông bắt đầu phối hợp với Đội quy tập hài cốt liệt sĩ của Trung đoàn 1, Sư đoàn 324 thu thập thông tin. Đến khoảng năm 2010, khi có nhiều thời gian hơn, ông gần như dành trọn phần đời còn lại cho hành trình ấy. Hơn 30 chuyến trở lại chiến trường là hơn 30 lần lội rừng, băng suối, lần tìm dấu vết cũ.
Tháng 4/2026, dù tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, cựu chiến binh Nguyễn Tất Triển vẫn tiếp tục đến A Lưới và các địa bàn thuộc Thừa Thiên Huế để gặp những nhân chứng cuối cùng. “Biết đâu một chi tiết nhỏ hôm nay sẽ giúp một gia đình tìm được người thân sau hàng chục năm chờ đợi”, ông tâm niệm.
Ghép từng mảnh ký ức để tìm lại tên đồng đội
Cựu chiến binh Nguyễn Tất Triển chưa bao giờ nhận mình là người “đưa hàng nghìn liệt sĩ trở về quê hương”. Ông chỉ khiêm nhường nói rằng, bản thân góp một phần nhỏ giúp các gia đình biết người thân từng chiến đấu ở đâu, hy sinh nơi nào và có thể đang yên nghỉ tại nghĩa trang nào.
Đằng sau mỗi thông tin ấy là hàng tháng, thậm chí hàng năm kiên trì đối chiếu. Ông bắt đầu từ đơn vị chiến đấu, so sánh thời gian hy sinh, đối chiếu sơ đồ chôn cất, tra cứu tài liệu lịch sử, gặp cán bộ quy tập và tìm những người từng trực tiếp tham gia trận đánh.
Có khi, chỉ để xác minh một dòng ghi chép, ông phải tìm gặp người từng là đội trưởng đội quy tập năm xưa để hỏi hài cốt được cất bốc ở đâu, sau đó chuyển về nghĩa trang nào. “Một nguồn thông tin thì chưa đủ. Phải ghép rất nhiều mảnh ký ức mới hình thành được hướng tìm kiếm”, ông Triển tâm sự.
Điều ông luôn tự nhắc mình là sự cẩn trọng. Mọi thông tin chưa được kiểm chứng đều được ghi rõ chỉ mang tính tham khảo. Ông không muốn những gia đình đã chờ đợi hàng chục năm lại thêm một lần nuôi hy vọng rồi thất vọng.
Trong hàng nghìn cái tên ấy, người khiến ông day dứt nhất là liệt sĩ Biện Văn Thanh - người bạn cùng lớn lên, cùng nhập ngũ, cùng vào chiến trường. Sau nhiều năm kiên trì tìm kiếm, phối hợp với đơn vị và đội quy tập, hài cốt người đồng đội năm xưa đã trở về quê hương. “Hôm đưa anh Thanh về, tôi thấy nhẹ lòng”, người lính già xúc động.
Điều khiến cựu chiến binh Nguyễn Tất Triển trăn trở nhất lúc này không phải những chuyến đi ngày càng vất vả mà là thời gian. Ông và nhiều nhân chứng chiến tranh đều đã ở tuổi xế chiều, trong khi phần lớn tài liệu, ghi chép vẫn được lưu giữ bằng phương pháp thủ công. Ông mong những tư liệu ấy sớm được số hóa, xây dựng thành cơ sở dữ liệu theo họ tên, quê quán, đơn vị, thời gian và địa điểm hy sinh để các thế hệ sau có thể tiếp tục khai thác, đối chiếu.
“Đây không phải tài liệu của riêng tôi. Đó là ký ức của rất nhiều liệt sĩ và gia đình họ. Sau này nên được bàn giao cho cơ quan có điều kiện quản lý, lưu giữ và phát huy giá trị”, người cựu binh bày tỏ.
Những nỗ lực bền bỉ của cựu chiến binh Nguyễn Tất Triển cũng hòa chung với Chiến dịch cao điểm 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên toàn quốc. Tại Nghệ An, cùng với việc thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ và số hóa dữ liệu, những sơ đồ chiến đấu, nhật ký, tư liệu và lời kể của các cựu chiến binh như ông Triển được xem là nguồn thông tin đặc biệt quý giá.
Khi được đối chiếu với hồ sơ lưu trữ và kết quả giám định ADN, những mảnh ký ức ấy có thể trở thành căn cứ quan trọng để xác định danh tính, góp phần đưa các liệt sĩ trở về với tên tuổi và quê hương.
Sau nhiều năm lặng lẽ trở lại chiến trường xưa, gom góp từng mảnh ký ức, cựu chiến binh Nguyễn Tất Triển đã thu thập, phân loại và cung cấp thông tin của khoảng 2.300 liệt sĩ, trong đó hơn 1.700 người quê Nghệ An. Những dữ liệu ấy đã giúp nhiều gia đình biết thêm về hành trình chiến đấu của người thân, xác định được khu vực hy sinh hoặc nơi có khả năng an táng để tiếp tục tìm kiếm.
