Kỳ thi riêng không thể 'gánh' cả mùa tuyển sinh đại học

Dưới góc độ quản lý giáo dục, kỹ thuật đo lường và chiến lược tuyển sinh, mỗi kỳ thi riêng được thiết kế để phục vụ cho mô hình đào tạo và chuẩn đầu vào đặc thù của từng nhóm trường.

Mỗi kỳ thi chỉ đáp ứng yêu cầu của một nhóm trường

Kỳ thi đánh giá tư duy (TSA) của Đại học Bách khoa Hà Nội tập trung đánh giá tư duy toán học, đọc hiểu văn bản khoa học và tư duy giải quyết vấn đề. Kỳ thi này được thiết kế riêng để sàng lọc thí sinh có năng khiếu, tư duy logic cao phục vụ các ngành kỹ thuật, công nghệ, công nghệ thông tin.

Kỳ thi đánh giá năng lực (HSA) của Đại học Quốc gia Hà Nội đánh giá diện rộng các năng lực cốt lõi (sử dụng ngôn ngữ, toán học, xử lý số liệu, lý luận tự nhiên/xã hội). Kỳ thi hướng đến sự toàn diện và tổng hợp, phù hợp cho nhóm trường đa ngành, đa lĩnh vực (khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, kinh tế, luật).

Kỳ thi đánh giá năng lực (SPT) của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội hướng đến tuyển sinh cho các trường sư phạm.

Hình thức các kỳ thi riêng hiện nay phần lớn được tổ chức trên máy tính.

Sự khác biệt về cấu trúc đề thi cho thấy mỗi kỳ thi được xây dựng để phục vụ nhu cầu tuyển sinh riêng của từng nhóm trường, thay vì hướng tới mục tiêu trở thành một kỳ thi quốc gia dùng chung cho toàn hệ thống.

PGS.TS Vũ Duy Hải, Trưởng Ban Tuyển sinh - Hướng nghiệp, Đại học Bách khoa Hà Nội chia sẻ, mỗi thí sinh sẽ có những điểm mạnh riêng, vì vậy các phương thức tuyển sinh của Đại học Bách khoa Hà Nội sẽ thực hiện đánh giá năng lực học tập và mức độ tư duy của thí sinh một cách toàn diện nhất để có thể lựa chọn ra những sinh viên có khả năng học tập tốt nhất và phù hợp nhất tại các chương trình đào tạo của nhà trường.

Từ năm 2020 đến nay, gần 200.000 lượt thí sinh dự thi kỳ thi TSA do Đại học Bách khoa Hà Nội tổ chức. Năm 2026, gần 60.000 lượt thí sinh dự thi. Phổ điểm của kỳ rất chuẩn và ổn định. Điểm trung bình và trung vị của bài thi ổn định ở mức 53-55/100 điểm.

Vì sao các trường phải tổ chức kỳ thi riêng?

Việc ngày càng nhiều trường đại học tổ chức kỳ thi riêng không chỉ xuất phát từ nhu cầu tuyển chọn thí sinh phù hợp hơn mà còn gắn với quá trình tự chủ đại học.

Kỳ thi THPT Quốc gia gánh vác hai nhiệm vụ song song: xét tốt nghiệp và làm căn cứ chính để tuyển sinh đại học. Tuy nhiên, Luật Giáo dục Đại học 2018 có hiệu lực cho phép các trường đại học tự chủ, kỳ thi đổi tên thành kỳ thi tốt nghiệp THPT (từ năm 2020), mục tiêu cốt lõi của kỳ thi này đã dịch chuyển.

Đề thi được thiết kế để đánh giá mức độ đạt chuẩn chương trình phổ thông trên diện rộng, đảm bảo tỷ lệ tốt nghiệp toàn quốc ổn định. Điều này dẫn đến việc độ phân hóa ở nhóm điểm giỏi (8.5 - 10) không đủ sâu để các trường đại học tốp đầu sàng lọc thí sinh.

Trong khi đó, chương trình đại học hiện đại, đặc biệt là các ngành công nghệ, kỹ thuật, sư phạm hay khoa học cơ bản đòi hỏi sinh viên phải sở hữu năng lực tư duy bậc cao chứ không chỉ dừng lại ở việc học thuộc dạng bài hay làm trắc nghiệm thuần túy.

Các kỳ thi riêng ra đời nhằm giải bài toán này. Bài thi TSA hay HAS được thiết kế theo hướng tiếp cận các chứng chỉ chuẩn hóa quốc tế (như SAT, ACT). Thí sinh phải xử lý văn bản khoa học, biểu đồ và dữ liệu thực tế ngay tại phòng thi.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức kỳ thi SPT nhằm đánh giá năng lực lập luận, tư duy logic tự nhiên/xã hội và khả năng diễn đạt, những yếu tố cốt lõi của nghiệp vụ sư phạm tương lai.

Như vậy có thể thấy, từ các kỳ thi riêng, mỗi trường đại học có "chân dung" sinh viên riêng. Đại học Bách khoa Hà Nội cần học sinh giỏi tư duy logic kỹ thuật; Đại học Quốc gia Hà Nội cần học sinh có năng lực tổng hợp đa ngành...

Khi các trường tìm kiếm "thước đo" mới

Ở một góc độ khác, có thể thấy, học bạ, điểm thi tốt nghiệp THPT đang đặt ra những dấu hỏi lớn đối với những trường đại học tốp đầu, cần nguồn tuyển đầu vào chất lượng cao.

Tuyển sinh bằng học bạ từng được xem là phương thức tiện lợi, nhưng qua thời gian, các trường đại học tốp đầu nhận thấy trường đại học có chính sách, trường phổ thông có “đối sách”.

Phân tích dữ liệu đối sánh của Bộ GD&ĐT qua các năm cho thấy có sự chênh lệch lớn giữa điểm trung bình học bạ và điểm thi tốt nghiệp THPT của cùng một học sinh. Nhiều trường THPT có hiện tượng điểm học bạ lớp 12 "vọt lên" hẳn so với lớp 10 và 11.

Theo thống kê tại nhiều địa phương, tỷ lệ học sinh xếp loại học lực giỏi ở cấp THPT tăng vọt qua các năm (có những trường THPT tỷ lệ học sinh giỏi chiếm 70-80%, thậm chí trên 90%).

Số liệu thống kê do Bộ GD&ĐT công bố cho thấy, năm 2026, 100% các môn đều có điểm trung bình học bạ lớp 12 cao hơn hẳn điểm thi thực tế. Mức chênh lệch trung bình dao động từ 1,12 điểm đến gần 3,5 điểm.

Vì vậy, nhiều trường thời gian gần đây nói “không” với học bạ thuần túy như Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Ngoại thương, Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Y Hà Nội, Trường Đại học Y dược TPHCM.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ thi quy mô quốc gia, nhưng mức độ phân hóa và tính bảo mật/khách quan ở một số khâu tổ chức tại địa phương vẫn khiến các đại học lo ngại. Đó là sự biến động mưa điểm 10 và điểm chuẩn kịch trần 30/30 điểm vẫn trượt đại học như từng xảy ra.

Tiếp đến là tác động từ các vụ gian lận thi cử xảy ra ở khâu chấm thi/tổ chức thi tại một số địa phương (như Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình năm 2018, Tuyên Quang năm 2026) đã gián tiếp giáng một đòn mạnh vào niềm tin của các trường đại học đối với tính khách quan của kỳ thi do các địa phương chủ trì tổ chức.

Nghiên cứu từ dữ liệu sinh viên trúng tuyển hằng năm cũng cho ra kết quả để các trường quyết tâm tổ chức kỳ thi riêng.

Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, thống kê nội bộ cho thấy, sinh viên vào trường bằng điểm TSA có tỷ lệ trả nợ môn hoặc cảnh báo học tập ở năm thứ nhất thấp hơn đáng kể so với nhóm tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp.

Sự thiếu tin tưởng vào sự phân hóa của điểm thi tốt nghiệp THPT và tính trung thực của học bạ, nghi ngại gian lận thi cử chính là động lực mạnh mẽ nhất đẩy các trường đại học lớn phải tự thân vận động, tự mở kỳ thi riêng để "tự cứu lấy chất lượng đầu vào" của chính mình.

Kỳ thi riêng chưa thể thay thế kỳ thi quốc gia?

Mặc dù số lượng trường sử dụng kết quả các kỳ thi riêng ngày càng tăng, nhiều chuyên gia cho rằng việc sử dụng một kỳ thi như TSA hay HSA để thay thế hoàn toàn kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn chưa khả thi.

Trước hết, các kỳ thi này được xây dựng để phục vụ một nhóm trường nhất định, không phải để đáp ứng yêu cầu tuyển sinh của toàn bộ hệ thống giáo dục đại học.

Bên cạnh đó, phần lớn các kỳ thi riêng hiện nay được tổ chức trên máy tính. Với quy mô hơn 1,2 triệu thí sinh mỗi năm, hạ tầng công nghệ, số lượng phòng máy và mạng lưới điểm thi trên phạm vi cả nước vẫn chưa đủ để tổ chức một kỳ thi chuẩn hóa trong cùng thời điểm.

Một vấn đề khác là sự chênh lệch điều kiện học tập giữa các vùng miền. Các dạng bài đánh giá tư duy, đánh giá năng lực theo hướng chuẩn hóa đòi hỏi học sinh phải có quá trình làm quen lâu dài. Nếu áp dụng ngay cho toàn bộ học sinh cả nước, khoảng cách về điều kiện tiếp cận giữa khu vực thành thị và vùng khó khăn có thể tạo ra những thách thức mới đối với yêu cầu bảo đảm công bằng trong tuyển sinh.

Chính vì vậy, nhiều ý kiến cho rằng trong giai đoạn hiện nay, kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn giữ vai trò là kỳ thi quốc gia bảo đảm mặt bằng đánh giá chung, còn các kỳ thi riêng là công cụ bổ sung giúp những trường có yêu cầu tuyển sinh đặc thù lựa chọn thí sinh phù hợp hơn.