'Chiếc áo' một kỳ thi nhiều mục tiêu đã chật

Những “lát cắt đặc tả”

Qua những “lát cắt đặc tả” như “đại án” gian lận điểm số năm 2018, lùm xùm "trùng lặp" đề thi môn Sinh học năm 2021, gần đây nhất là dải điểm 10 bất thường tại điểm thi Trường Chuyên THPT Tuyên Quang buộc các nhà quản lí, chuyên gia giáo dục, những người có trách nhiệm phải nhìn thẳng vào thực tế.

Sự phù hợp của kỳ thi này đang bị thử thách nghiêm trọng bởi lỗ hổng hệ thống và áp lực thành tích.

Tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét báo cáo công tác dân nguyện của Quốc hội tháng 6, nêu ý kiến về vụ việc điểm 10 tại Tuyên Quang, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh đánh giá “đây là việc rất nghiêm trọng”, vì đây là kỳ thi ảnh hưởng lớn đến xã hội.

Bên cạnh việc xử lí nghiêm các trường hợp sai phạm, vi phạm, theo ông Vinh cần phải chấn chỉnh công tác quản lí nhà nước trong giáo dục cũng như việc tổ chức những hoạt động lớn như kỳ thi quốc gia.

Ông Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, thời gian qua, Việt Nam thực hiện giải pháp "2 trong 1" chủ yếu để giảm gánh nặng cho xã hội. Tuy nhiên, giải pháp này cũng bộc lộ một số bất cập. Bởi học sinh thi tốt nghiệp THPT có động lực đạt kết quả cao hơn để được tuyển vào các trường ĐH.

Nhấn mạnh đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tiêu cực trong kỳ thi, ông Vinh cho rằng cần nghiên cứu tách thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH.

Để đánh giá xem kỳ thi còn phù hợp hay không, trước hết cần giải mã tại sao xảy ra những tiêu cực như vừa qua và chúng phản ánh điều gì về cấu trúc kỳ thi.

Trong vụ gian lận điểm thi năm 2018 (Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình), hàng trăm bài thi trắc nghiệm đã bị can thiệp, sửa điểm trực tiếp để nâng từ mức "liệt" lên thủ khoa khối, thủ khoa trường công an, quân đội. Đây là lỗ hổng về mặt quy trình công nghệ và con người.

Khi quyền lực tổ chức và chấm thi được phân cấp hoàn toàn về địa phương (để giảm chi phí di chuyển), sự giám sát lỏng lẻo và mối quan hệ lợi ích nhóm ở địa phương đã làm sụp đổ hoàn toàn tính khách quan của kỳ thi.

Đề thi chính thức môn Sinh học tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2021 có sự trùng lặp bất thường lên tới hơn 90% (từ câu hỏi đến hình vẽ) so với đề ôn tập của một thầy giáo tại Hà Tĩnh. Cơ quan điều tra phải khởi tố vụ án đối với các cán bộ thuộc bộ phận ra đề thi của Bộ GD&ĐT. Vụ việc này phơi bày sự thiếu minh bạch, lỏng lẻo trong quy trình xây dựng, quản lí ngân hàng đề thi quốc gia và dấu hiệu trục lợi từ việc "tuồn" ma trận đề ra ngoài cho các lò luyện thi vì người ra đề cũng là người luyện thi.

Tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, dải 147 điểm 10 bất thường tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đã buộc cơ quan chức năng vào cuộc. 27 cá nhân đã bị khởi tố và một số người đã bị bắt giam. Vụ việc chỉ rõ lỗ hổng thi cử xuất phát từ con người, vì mục đích riêng đã sẵn sàng “cắt” các lớp bảo vệ để vi phạm quy chế thi.

Từ ba vụ việc điển hình liên quan đến một kỳ thi (thi THPT Quốc gia, thi tốt nghiệp THPT) từ năm 2018 cho đến nay có thể thấy, có mẫu số chung, áp lực từ việc sử dụng kết quả tốt nghiệp để xét tuyển ĐH.

Nếu kỳ thi chỉ đơn thuần để xét tốt nghiệp (đánh giá sàn), học sinh sẽ không chạy điểm đến mức hàng trăm triệu đồng như năm 2018. Nếu không vì tính chất "một mất một còn" để vào trường y hay các trường tốp, người ta đã không tìm cách "rút ruột" ngân hàng đề thi môn Sinh học năm 2021. Nếu không vì thành tích (kết luận của cơ quan công an cho đến thời điểm này), sẽ không có chuyện có thể “nhắc bài” ngang nhiên giữa phòng thi.

Có thể thấy rằng, kỳ thi tốt nghiệp THPT đã quá tải. Việc ép một đề thi vừa phải đảm bảo cho học sinh vùng sâu vùng xa đỗ tốt nghiệp, vừa phải phân hóa chuẩn tranh suất vào các trường ĐH tốp là một mục tiêu không tưởng, là nguyên nhân dẫn đến các hành vi gian lận ở mọi khâu.

Lỗ hổng trong quy trình và đạo đức công vụ

Tiêu cực thi cử năm 2018 và 2021 cho thấy, dù công nghệ có hiện đại đến đâu (chấm máy, quét bài), nếu con người nắm quyền điều hành bị tha hóa thì hệ thống vẫn bị bẻ gãy.

Việc tổ chức một kỳ thi quy mô hàng triệu thí sinh trên diện rộng toàn quốc khiến công tác giám sát, bảo mật trở nên cồng kềnh và dễ xuất hiện "điểm mù" (như khâu niêm phong bài thi ở Đông Bắc, Tây Bắc năm 2018 hay khâu ra đề tại Bộ GD&ĐT năm 2021).

Các vụ tiêu cực tạo ra sự tổn thương sâu sắc cho những học sinh học thật, thi thật, đặc biệt là học sinh tại các trường chuyên như Chuyên Tuyên Quang hay chuyên các tỉnh. Học sinh chuyên vốn đã phải chịu áp lực từ danh tiếng ngôi trường, nhưng kết quả của các em có thể bị lu mờ hoặc bị đánh bạt bởi những "thủ khoa rác" được tạo ra từ việc nâng điểm năm 2018 hay những thí sinh may mắn trúng "đề tủ" bị rò rỉ năm 2021 hoặc những thí sinh được nhắc bài năm 2026.

Điều này cho thấy nếu không kiểm soát được tiêu cực ở các kỳ thi, ngôi đền thiêng giáo dục sẽ đánh mất giá trị cốt lõi, sự công bằng xã hội và công nhận thực tài.

TS. Nguyễn Vinh Hiển, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT cho biết, năm 2014, khi quyết định gộp kỳ thi 3 chung (chung đề, chung đợt, chung kết quả) và kỳ thi tốt nghiệp THPT, Bộ GD&ĐT căn cứ trên các tiêu chí: giảm tốn kém, giảm thời gian dự thi, giảm áp lực cho thí sinh và thực hiện tự chủ ĐH theo tinh thần của Nghị quyết 29 của Bộ Chính trị về đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo.

Tự chủ nhưng không “hỗn loạn”

Sau 11 năm, Việt Nam vẫn cần một kỳ thi quốc gia để duy trì chuẩn kiến thức tối thiểu và tránh tình trạng "loạn" học bạ tại các địa phương.

Tuy nhiên, kỳ thi tốt nghiệp THPT đồng thời phải gánh vác 2 mục tiêu: tốt nghiệp THPT và làm cơ sở xét tuyển vào các trường CĐ, ĐH gây áp lực trong công tác ra đề thi và có thể phát sinh tiêu cực. Đây là vấn đề đáng suy nghĩ, trao đổi thấu đáo.

Đã đến lúc cần nghiên cứu tách rõ chức năng đánh giá tốt nghiệp THPT với chức năng tuyển sinh đại học". Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội.

Chia sẻ về những bất cập trong công tác thi và tuyển sinh hiện nay, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội nhìn nhận, mô hình thi tốt nghiệp THPT hiện nay không phải là nguyên nhân trực tiếp phát sinh tiêu cực. Tuy nhiên, đây lại là yếu tố làm gia tăng áp lực và khiến hậu quả của mỗi sai phạm trở nên nặng nề hơn.

Theo bà Nga, ngành giáo dục không nên tiếp tục đặt lên một kỳ thi quá nhiều kỳ vọng và nhiệm vụ như hiện tại. "Đã đến lúc cần nghiên cứu tách rõ chức năng đánh giá tốt nghiệp THPT với chức năng tuyển sinh đại học", nữ đại biểu nhấn mạnh.

Từ phân tích trên, bà Nga đề xuất mô hình kỳ thi tốt nghiệp THPT nên tiếp tục được tổ chức theo hướng tinh gọn, tập trung cốt lõi vào việc đánh giá chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông. Trong khi đó, đối với phân khúc tuyển sinh ĐH, các cơ sở đào tạo cần phát huy quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm để chủ động lựa chọn phương thức xét tuyển phù hợp với đặc thù ngành nghề.

Để giải bài toán công bằng và giảm tải cho thí sinh, bà Nguyễn Thị Việt Nga gợi mở giải pháp nên phát triển một số kỳ thi chuẩn hóa dùng chung theo vùng hoặc theo nhóm trường, được tổ chức nhiều đợt, tại nhiều địa điểm và được nhiều cơ sở đào tạo công nhận. Cách làm này vừa phát huy quyền tự chủ của các trường, vừa tránh được tình trạng mạnh ai nấy làm.

Nhìn từ các vụ tiêu cực 2018, đề Sinh 2021 hay dải điểm 10 tại Chuyên Tuyên Quang, kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện đang đè nặng áp lực xét tuyển ĐH, tổ chức tại địa phương đã không còn phù hợp và bộc lộ sự lỗi thời nguy hiểm.