Án binh bất động phòng ngừa rủi ro
Thông tin Phương Diễm Huyền bị khởi tố lan nhanh, nhiều khán giả ngơ ngác hỏi: Phương Diễm Huyền là ai? Quang Lập hay Phương Diễm Huyền đều không phải những giọng ca đình đám ở dòng nhạc họ theo đuổi. Giới trẻ ít biết đến họ, khán giả hay theo dõi chuyển động của làng giải trí Việt cũng ít biết, nhưng họ có lượng khán giả riêng trên kênh riêng, lượt xem mà họ thu về qua những video đăng tải khiến nhiều người giật mình.
Thử điểm qua những thành tích trên kênh của Quang Lập: video Những ca khúc để đời của Quang Lập (Liên khúc nhạc vàng bolero xưa chọn lọc) hút 236 triệu lượt xem; video Đắp mộ cuộc tình đạt 44 triệu lượt xem; video Cát bụi cuộc đời đạt 50 triệu lượt xem… Kênh YouTube Quang Lập Official có 1,33 triệu người đăng ký, đăng tải gần 600 video. Thành tích trên kênh YouTube của Phương Diễm Huyền mỏng hơn “đàn anh”, chỉ 200.000 người đăng ký, đăng tải hơn 1.600 video, có video thu về 14 triệu lượt xem.
Nếu so với một số “ngôi sao” của dòng bolero thì Quang Lập hay Phương Diễm Huyền đều… không phải dạng vừa. Kênh YouTube của ca sĩ Như Quỳnh còn khá non trẻ, cho đến thời điểm này mới đạt 133.000 người đăng ký với 542 video, trong đó chỉ có chưa đến 10 video đạt hơn 1 triệu lượt xem. Kênh YouTube của Lệ Quyên, được mệnh danh “nữ hoàng phòng trà”, cũng là một giọng ca thành công với dòng bolero, có 366.000 người đăng ký với 539 video, cũng chỉ có vài video cán mốc chục triệu lượt xem, cao nhất là 35 triệu lượt xem.
Từng diễn ra trào lưu người người lập kênh YouTube, từng có khoảng thời gian không ngắn nhiều nghệ sĩ coi đây là một nguồn thu đáng kể. Nhưng trước những “cú ngã” của những ca sĩ bolero gần đây, khiến nhiều nghệ sĩ sở hữu kênh YouTube bỗng dưng muốn ẩn mình, “né” truyền thông khi đụng đến câu chuyện bản quyền âm nhạc.
“Vấn đề nhạy cảm”, một số ca sĩ bolero giải thích lý do họ ngại xuất hiện. Một ca sĩ trẻ dòng bolero cho biết: “Tôi cộng tác với một công ty để họ lo cho về vấn đề bản quyền âm nhạc vì tôi không rành về việc này”. Cô bật mí tỷ lệ ăn chia giữa ca sĩ và công ty cộng tác lo liệu vấn đề bản quyền âm nhạc thường là 50/50 hoặc 70/30, tùy sự thương lượng giữa hai bên. Từng có video của cô bị gỡ vì vi phạm bản quyền. “Do bên công ty tôi cộng tác không nắm bản quyền tác phẩm ấy. Một công ty chỉ sở hữu một lượng bài nhất định còn những tác phẩm khác lại do bên khác nắm độc quyền”, cô giải thích.
Vì thế sau này nữ ca sĩ thận trọng hơn. Trước khi hát, ca sĩ này sẽ lập danh sách và hỏi bên công ty những bài hát ấy liệu có vi phạm bản quyền không? Hiện tại, cô tạm ngừng sản xuất MV cũng một phần vì ngại vấn đề bản quyền. “Là ca sĩ trẻ, tôi đặt thượng tôn pháp luật lên hàng đầu, cố gắng làm đúng, tuân thủ quy định. Nhưng công ty mà mình cộng tác sai phạm, tôi cũng vạ lây. Sợ có chuyện nên lúc này tôi chọn án binh bất động”, cô nói.
Nhiều ca sĩ tầm trung hoặc ít tên tuổi ngại nói về thu nhập từ kênh YouTube. Câu trả lời quen thuộc của họ là: “Làm MV để lưu giữ kỷ niệm, cũng vì đam mê thôi. Kênh của tôi nhỏ, không đáng kể gì”. Ca sĩ Randy, một giọng ca chuyên dòng bolero, không né tránh câu chuyện bản quyền âm nhạc. “Sáng tác của Randy do Trung tâm bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam chịu trách nhiệm. Còn những tác phẩm của tác giả khác mà Randy sử dụng thì Randy hợp tác với công ty BH. Bên đó họ sẽ lo cho Randy. Tôi biết lùm xùm của công ty BH nhưng tôi không tự lập kênh và tôi là người nước ngoài nên không rành về pháp lý Việt Nam. Công ty mà tôi hợp tác lo về vấn đề này”.
Không chỉ người nước ngoài như Randy ngay cả những ca sĩ là công dân Việt Nam cũng e ngại không rành về các quy định. “Tôi là ca sĩ tôi chỉ biết hát”, một nữ ca sĩ cho biết. ThS, luật sư Nguyễn Thị Bích Hạnh, Trưởng Văn phòng Luật sư Hạnh Nguyễn (Hà Nội) cho rằng, bất kể ai không hiểu rõ luật cũng cần được tư vấn. Nhưng ca sĩ càng cần hơn vì họ có tầm ảnh hưởng rộng và thu nhập cao.
Nhiều nhạc sĩ vẫn nhắm mắt cho qua
Một trong những nhạc sĩ bị xâm phạm bản quyền âm nhạc là Đặng Hữu Phúc. Ông và ca sĩ Hoàng Quyên từng hợp tác thành công trong album Phác thảo mùa thu, được thu thanh năm 2010. Ông kể: “11 bài Hoàng Quyên thu với tôi đều bị BH Media chiếm. Tôi cứ mở YouTube ra lại thấy ghi đây là những ca khúc do phía họ nắm giữ bản quyền. Thế mới buồn cười. Tôi cũng chẳng buồn kiện cáo. Tôi từng đưa bài Lá thu lên thì bị YouTube cảnh báo bài này có bản quyền, trong khi những bài hát trong Phác thảo mùa thu tôi đã đăng ký bản quyền ở Cục bản quyền tác giả. Không muốn mất thời gian tìm hiểu nên tôi không quan tâm nữa”.
Luật sư Hoàng Hà, Ðoàn Luật sư TPHCM cho rằng: “Những vụ việc gần đây cho thấy tình trạng xài chùa âm nhạc không thể tiếp tục được nhìn đơn thuần như một thói quen vô tư hay sự thiếu hiểu biết về bản quyền”. Theo ông, trong môi trường số, việc sử dụng tác phẩm trái phép có thể đem lại lợi ích kinh tế rất lớn từ quảng cáo, lượt xem và khai thác nền tảng, trong khi chi phí sử dụng tác phẩm gần như bằng không. “Cục Bản quyền tác giả cũng xác định đây là một trong những động lực quan trọng khiến vi phạm kéo dài”, luật sư nói.
Luật sư khuyến cáo người lập kênh YouTube chuyên về âm nhạc nên thay đổi tư duy ngay từ đầu. “Có thể đăng được lên YouTube không có nghĩa là có quyền sử dụng hợp pháp. Một sản phẩm âm nhạc có thể đồng thời tồn tại nhiều lớp quyền, gồm quyền tác giả đối với phần nhạc, lời, quyền của người biểu diễn và quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình. Vì vậy, việc được ca sĩ đồng ý chưa chắc đã đủ, cũng như ghi tên tác giả, ghi “không nhằm mục đích thương mại” hay tự mình hát lại bài hát không đương nhiên loại trừ nghĩa vụ xin phép hoặc trả tiền”.
Xử lý vi phạm bản quyền âm nhạc đã và đang được đẩy mạnh, song vấn đề vẫn nan giải. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho rằng: “Có thể người sử dụng ca khúc chủ quan cứ giữ suy nghĩ trước giờ đâu có ai xài chùa nhạc mà bị bắt?”. Nhạc sĩ Tiến Luân cũng có cách nhìn tương tự: “Cần tập cho người ta thói quen sử dụng nhạc và trả tiền”.
Sau những cú ngã của một số nghệ sĩ và công ty vi phạm bản quyền âm nhạc, vấn đề bản quyền âm nhạc được tôn trọng hơn. “Tôi nghĩ nhiều người bắt đầu sợ. Có vài đơn vị/người trước nay chưa hề nhắn tin hay gọi điện thoại xin phép tôi, bây giờ bắt đầu đã thực hiện”, Nguyễn Văn Chung nói. Tuy nhiên, anh khẳng định nhạc của anh vẫn còn bị “xài chùa”. “Những người đang xài chùa nhạc của tôi chưa hẳn là nghệ sĩ, họ chỉ là người sáng tạo nội dung (mảng âm nhạc). Cũng có trường hợp tôi biết nhưng làm ngơ, như mấy kênh mới hoặc mấy kênh tôi thấy họ chỉ làm cho vui, hoặc những kênh của trường học, của thầy cô. Tôi không muốn tính toán với những clip dùng nhạc của tôi nhằm mục đích giáo dục hoặc lưu giữ làm kỷ niệm”, anh cho biết.
