Hài hoà giữa phát triển kinh tế và bảo tồn
Sáng 27/8, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tổ chức Khởi động Dự án “Thúc đẩy bảo tồn loài hoang dã và du lịch dựa vào thiên nhiên có trách nhiệm vì sự phát triển bền vững ở Việt Nam” (Dự án WTP), do Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) tài trợ thông qua UNDP tại Việt Nam.
Với khoản tài trợ 7,15 triệu USD từ GEF, thời gian thực hiện dự kiến từ năm 2026 – 2030, Dự án hướng tới việc phát huy giá trị kinh tế của thiên nhiên và du lịch mà không gây suy giảm chất lượng hệ sinh thái, loài hoang dã, và các cảnh quan tạo nên sức hấp dẫn cho du lịch nước nhà.
Đồng thời, thúc đẩy việc chuyển một phần giá trị kinh tế do thiên nhiên và du lịch tạo ra trở lại thành nguồn lực cho bảo tồn và tạo thêm cơ hội sinh kế cho cộng đồng địa phương.
Theo UNDP, Việt Nam sở hữu mức độ đa dạng sinh học đặc biệt cao, với nhiều hệ sinh thái và loài có ý nghĩa bảo tồn toàn cầu. Đây đồng thời là một lợi thế quan trọng để phát triển du lịch dựa vào thiên nhiên.
Tuy nhiên, nếu không được quy hoạch và quản lý phù hợp, tăng trưởng du lịch cũng có thể tạo thêm áp lực lên các hệ sinh thái thông qua phát triển cơ sở hạ tầng thiếu kiểm soát, ô nhiễm và chất thải, quá tải du khách, khai thác tài nguyên không bền vững, xáo trộn sinh cảnh và gia tăng nhu cầu đối với các sản phẩm từ động vật hoang dã.
Trong khi đó, tiềm năng của du lịch trong việc tạo nguồn tài chính cho bảo tồn và mang lại lợi ích trực tiếp cho cộng đồng địa phương vẫn chưa được khai thác đầy đủ.
Các khoảng trống hiện nay không chỉ nằm ở nguồn lực tài chính mà còn thiếu hướng dẫn và tiêu chí kỹ thuật về du lịch dựa vào thiên nhiên, hạn chế trong phối hợp liên ngành, cũng như sự tham gia còn chưa tương xứng của cộng đồng và khu vực tư nhân.
Để giải quyết những thách thức này, Dự án hướng tới thúc đẩy du lịch dựa vào thiên nhiên có trách nhiệm, trong đó các hoạt động du lịch góp phần hỗ trợ quản lý khu bảo tồn, bảo vệ loài và sinh cảnh, đồng thời tạo thêm cơ hội kinh tế và sinh kế cho cộng đồng địa phương.
Kiểm soát hoạt động du lịch phù hợp với giới hạn sinh thái
Dự án được triển khai thông qua bốn hợp phần liên kết chặt chẽ gồm: (1) hoàn thiện các hướng dẫn, tiêu chí, và công cụ nhằm hài hòa giữa phát triển du lịch dựa vào thiên nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học; (2) thí điểm mô hình quản lý, hợp tác, tài chính cho du lịch dựa vào thiên nhiên tại Vườn quốc gia Núi Chúa và Phong Nha - Kẻ Bàng; (3) nâng cao năng lực và thay đổi hành vi của các bên tham gia chuỗi giá trị du lịch nhằm bảo vệ loài hoang dã và đa dạng sinh học; (4) quản lý tri thức và giám sát, đánh giá để tổng hợp, chia sẻ và nhân rộng các kết quả.
Một trong những nội dung trọng tâm của Dự án là hỗ trợ hoàn thiện các tiêu chuẩn, tiêu chí và hướng dẫn kỹ thuật nhằm đưa các yêu cầu về bảo tồn vào quy hoạch, quản lý và vận hành du lịch dựa vào thiên nhiên, du lịch sinh thái tại những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao.
Các nội dung như sức chứa của điểm đến, quản lý du khách, phân vùng, giám sát tác động của hoạt động du lịch và bảo vệ các sinh cảnh nhạy cảm sẽ được xem xét, qua đó, tạo cơ sở để hoạt động du lịch phát triển phù hợp với giới hạn sinh thái của điểm đến, thay vì chỉ tập trung vào gia tăng số lượng du khách.
Những công cụ và cách tiếp cận này sẽ được đưa vào thử nghiệm tại Vườn quốc gia Núi Chúa và Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi Dự án kết nối cơ quan quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng để xây dựng các mô hình du lịch dựa vào thiên nhiên gắn trực tiếp với bảo tồn loài, sinh cảnh và cải thiện sinh kế.
Các mô hình thực tiễn này sẽ giúp kiểm chứng những hướng dẫn, cơ chế và giải pháp mới trước khi tổng hợp bài học và đề xuất áp dụng rộng hơn tại các khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao khác của Việt Nam.
Một trọng tâm nữa của dự án là từng bước chuyển một phần giá trị kinh tế do thiên nhiên và du lịch tạo ra trở lại thành nguồn lực cho bảo tồn.
Dự án sẽ nghiên cứu và thử nghiệm các cơ chế hợp tác giữa khu vực công, doanh nghiệp và cộng đồng, cơ chế chia sẻ lợi ích và các giải pháp huy động, tái đầu tư nguồn thu từ hoạt động du lịch vào quản lý tài nguyên thiên nhiên.
Đặc biệt, tại Vườn quốc gia Núi Chúa, dự án dự kiến định giá kinh tế các dịch vụ hệ sinh thái và thí điểm cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái biển.
Ứng dụng công nghệ bảo tồn thiên nhiên
Song song với các giải pháp về chính sách và tài chính, Dự án sẽ tăng cường năng lực bảo vệ và giám sát đa dạng sinh học. Hệ thống tuần tra SMART sẽ được thiết lập tại Vườn quốc gia Núi Chúa và mở rộng tại Phong Nha - Kẻ Bàng, kết nối với các hệ thống thông tin phục vụ giám sát và ra quyết định.
Các công nghệ như máy bay không người lái, ứng dụng di động và các công cụ thu thập dữ liệu cũng sẽ được sử dụng để hỗ trợ giám sát đa dạng sinh học, cứu hộ, phòng cháy chữa cháy và phát hiện các hoạt động bất hợp pháp.
Dự án đồng thời thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và người dân vào giám sát loài và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.
Thông qua các hoạt động này, dự án kỳ vọng tăng cường hiệu quả quản lý cho khoảng 145.414ha tại Vườn quốc gia Núi Chúa và Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng; khoảng 15,7 triệu tấn CO₂ tương đương được đóng góp vào mục tiêu giảm phát thải.
Ở khía cạnh sinh kế, dự án dự kiến tạo mới, phục hồi hoặc ổn định 1.800 việc làm “xanh”, trong đó 70% dành cho phụ nữ, đồng thời mang lại lợi ích trực tiếp cho khoảng 3.000 người tại các khu vực dự án.
Bà Francesca Nardini - Phó Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam kỳ vọng, Dự án WTP sẽ chứng minh một cách cụ thể bảo vệ thiên nhiên và thúc đẩy phát triển bền vững không phải là những mục tiêu đối lập. "Hai mục tiêu này có thể, và cần phải củng cố lẫn nhau", bà Francesca Nardini nói.
