Thương hiệu có trong thơ ca
Tôi từng gặp bà Đoàn Thị My, con gái út của doanh nhân Đoàn Đức Ban, người đã lập nên thương hiệu nước mắm Vạn Vân năm xưa. Bà My kể, quê bà ở đảo Cát Hải (Hải Phòng), nơi có truyền thống làm nước mắm. Ông Đoàn Đức Ban đã lấy tên Vạn Vân đặt cho cơ sở làm nước mắm của gia đình và năm 1916 đưa mặt hàng này ra bán trên đất Hà Nội xưa.
Tại đây, thương hiệu Vạn Vân ngày một phát triển, cạnh tranh với các dòng nước mắm nổi tiếng khác như Phú Quốc, Nam Ô... Nước mắm Vạn Vân nhẹ mùi, phù hợp với những món ăn đặc trưng của miền Bắc. Vì thế, khi nhắc đến gia vị và món ngon nổi tiếng Bắc kỳ, người Hà Nội xưa thường nhắc đến câu thơ: “Dưa La, húng Láng, nem Báng, tương Bần/ Nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét”.
Doanh nhân Đoàn Đức Ban là người tiên phong trong việc đóng chai, dán nhãn vào sản phẩm nước mắm của mình. Sản phẩm ngon nhất của hãng Vạn Vân được lấy tên Rồng Vàng.
Ngoài các cửa hàng lớn tại Hà Nội và Hải Phòng, hãng Vạn Vân tiếp tục phát triển các chi nhánh tại Bắc Ninh, Phúc Yên, Việt Trì, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hà Giang... để mở rộng kinh doanh. Sau nhãn hiệu Rồng Vàng, hãng Vạn Vân sản xuất thêm hai loại nước mắm khác là Con Hổ và Lá Cờ.
Sau cuộc gặp trên ít lâu, tại lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh doanh nhân Đoàn Đức Trình (1914-2014), tôi có dịp gặp lại bà Đoàn Thị My. Bà My cho biết, năm 1932, giữa lúc thương hiệu nước mắm Vạn Vân đang phát triển thì doanh nhân Đoàn Đức Ban qua đời.
Trước biến cố này, anh trai cả của bà My là Đoàn Đức Trình đứng ra tiếp quản cơ nghiệp của gia đình, thường được gọi là Đoàn Vạn Vân. Việc sản xuất kinh doanh của hãng ngày một phát triển, nước mắm Vạn Vân tiếp tục khẳng định thương hiệu ở thị trường trong nước.
Năm 1939, hãng Vạn Vân bắt đầu xuất khẩu sang Pháp nước mắm Premier jus de sardine (nước mắm chắt làm từ cá sác-đin, còn gọi là cá quẩn) và nước mắm cô đặc (dưới dạng bột) với nhãn hiệu Poudre de saumure.
“Để xuất khẩu nước mắm sang Pháp thời ấy là điều không đơn giản. Với sản phẩm nước mắm Premier jus de sardine, hãng Vạn Vân phải đặt nút li-e và máy dập nút chai ở Pháp rồi đưa về nước để đóng chai và xuất khẩu”, bà My cho biết.
Năm 1944, doanh nhân Đoàn Đức Trình tham gia Mặt trận Việt Minh. Tại trụ sở của hãng tại 24 phố Hàng Nâu (nay là phố Trần Nhật Duật), ông cho xây hầm bí mật ở phía sau để nuôi giấu cán bộ Việt Minh. Cách mạng Tháng Tám thành công, ông Trình công tác trong Ủy ban Cách mạng Lâm thời Hà Nội.
Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông lên chiến khu tiếp tục công tác trong tổ chức tài chính của đồng chí Nguyễn Lương Bằng. Trong bối cảnh Hà Nội loạn lạc do thực dân Pháp và nhiều tổ chức khác chiếm đóng, các thành viên trong gia đình ông Đoàn Đức Trình người thì theo ông lên chiến khu, còn lại phải đi sơ tán. Tuy vậy, hoạt động của Hãng tại Cát Hải, Hải Phòng và Hà Nội vẫn được duy trì.
Đến năm 1951, một số thành viên của gia đình ông trở lại Hà Nội, tiếp tục phát triển sản xuất kinh doanh. Lúc này, từ chiến khu, ông Đoàn Đức Trình bí mật liên hệ với gia đình để chế ra nước mắm Con Hổ cô đặc rồi chuyển ra chiến khu phục vụ kháng chiến.
Sau giải phóng Thủ đô, ông Đoàn Đức Trình trở thành cán bộ Ban tiếp tế Ủy ban Quân chính Hà Nội, rồi cán bộ tư sản vận Ủy ban Liên Việt Hà Nội. Năm 1959, các nhà sản xuất nước mắm ở Cát Hải hợp lại thành Xí nghiệp nước mắm Cát Hải.
Ông Đoàn Đức Trình đã hiến cả cơ sở sản xuất nước mắm của mình vào Xí nghiệp này và trở thành Phó Giám đốc. Xí nghiệp nước mắm Cát Hải (nay là Công ty Cổ phần chế biến dịch vụ thủy sản Cát Hải) hoạt động vẫn dựa trên quy trình sản xuất nước mắm của hãng Vạn Vân.
Trên cương vị mới là Phó Giám đốc kỹ thuật, ông Trình tiếp tục có những cải tiến để quy trình làm nước mắm của Xí nghiệp tốt hơn. Với những đóng góp của mình, ông Đoàn Đức Trình đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Ba.
Nhạc sĩ Đoàn Chuẩn là con ông Đoàn Đức Ban, em ruột doanh nhân Đoàn Đức Trình. Trước đây, trong bản in những sáng tác ban đầu của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn thường in kèm quảng cáo về Hãng nước mắm Vạn Vân. “Thời ấy làm doanh nghiệp đã biết đến quảng cáo. Anh Đoàn Chuẩn của tôi tính nghệ sĩ lãng mạn, nhưng vẫn ý thức được trách nhiệm với gia đình để quảng cáo sản phẩm của hãng Vạn Vân trên tác phẩm của mình”- bà Đoàn Thị My cho biết.
Cạnh tranh với thủy tinh ngoại nhập
Doanh nhân Trịnh Đình Kính (sinh năm 1886) là người Việt Nam đầu tiên chế tác và sản xuất thủy tinh màu.
Có dịp nói chuyện với ông Trịnh Đình Tân (con doanh nhân Trịnh Đình Kính), tôi được biết ông Kính mồ côi từ nhỏ, năm 10 tuổi đã phải rời quê nhà tại xã Thanh Oai (Hà Nội) để lên đất Kinh kỳ kiếm sống.
Khi đó, công việc đầu tiên của cậu thiếu niên Kính là gánh thuê than xỉ từ các lò nấu thủy tinh của người Hoa kiều ở phố Hàng Bồ để mang đi đổ. Công việc thầm lặng ấy vô tình được một ông thầy gốc Hoa để ý, nhận cậu về làm giúp việc trong xưởng thủy tinh.
Sau nhiều năm miệt mài làm việc, khi thấy được tấm lòng chân thành, sự hiếu học của Trịnh Đình Kính, người thầy này đã truyền thụ kỹ thuật chế tạo thủy tinh cho anh. Tuy nhiên, việc dạy nghề này mới chỉ là bước đầu, vì nếu dừng ở đó thì Trịnh Đình Kính cũng chỉ là một thợ bậc cao.
Người thanh niên này ấp ủ khát vọng cao hơn là đến lúc nào đó sẽ mở một xưởng sản xuất thủy tinh của người Việt.
Nhờ tích lũy kỹ thuật làm thủy tinh trong gần hai thập kỷ, đến năm 1914, ông Trịnh Đình Kính tự đứng ra mở Xưởng thủy tinh Thanh Đức. Ban đầu, xưởng cũng chỉ làm những mặt hàng thông dụng thời đó như bóng đèn, lọ đựng kẹo; sau đó mạnh dạn sản xuất các vật dụng đồ uống cao cấp hơn như ly, cốc, tách…
Ít lâu sau, khi cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914-1918) bước vào giai đoạn khốc liệt, con đường chuyên chở sản phẩm thủy tinh từ Pháp sang Đông Dương bị gián đoạn thì những mặt hàng thủy tinh của Xưởng thủy tinh Thanh Đức bắt đầu được chú ý đến.
Ngoài những sản phẩm thủy tinh phục vụ đời sống cạnh tranh với hàng nhập ngoại thời Pháp thuộc, Xưởng thủy tinh Thanh Đức còn được một số bệnh viện, trong đó có Viện Pasteur đặt hàng để sản xuất những sản phẩm thủy tinh để đựng thuốc và các dụng cụ trong phòng thí nghiệm.
Thời bấy giờ, thủy tinh nhập khẩu từ Pháp rất đẹp nhưng có hai điểm yếu là giá thành đắt và dễ nứt vỡ khi dùng trong sinh hoạt thường ngày như pha trà nóng, đựng thực phẩm.
Để cải tiến độ bền chịu nhiệt, ông Kính đã nghiên cứu điều chỉnh công thức pha chế nguyên liệu, nâng cao nhiệt độ nung và cải tiến kỹ thuật làm nguội, giúp thủy tinh Thanh Đức chịu được nước sôi 100°C mà không bị nứt vỡ.
Không chỉ làm thủy tinh trắng trong hay xanh lá đơn điệu của thợ người Hoa, ông Trịnh Đình Kính tự nghiên cứu pha chế được thủy tinh nhiều màu (xanh lam, tím, hồng...) và sáng tạo nhiều mẫu mã như đèn hoa kỳ, lọ hoa, cốc, bóng đèn, bình trà.
Bên cạnh đó, nhờ tận dụng nguồn nguyên liệu nội địa (cát trắng, đá vôi, than) và chi phí nhân công hợp lý, sản phẩm của Thanh Đức có chất lượng ngang bằng hoặc vượt đồ Pháp nhưng giá bán thấp hơn hẳn.
Từ một lò nhỏ, doanh nhân Trịnh Đình Kính mở rộng Xưởng thủy tinh Thanh Đức lên hàng ngàn mét vuông tại khu vực Cầu Giấy (Hà Nội), trang bị hàng chục lò nung hoạt động ngày đêm và tuyển dụng hàng trăm thợ lành nghề.
Sản phẩm thủy tinh Thanh Đức sau đó không chỉ phủ kín miền Bắc mà còn theo các tuyến đường sắt, đường thủy tỏa đi khắp Trung Kỳ, Nam Kỳ, rồi vươn sang cả Lào và Campuchia.
Sự phát triển mạnh mẽ của Xưởng thủy tinh Thanh Đức khiến các công ty nhập khẩu đồ thủy tinh của Pháp tại Đông Dương bị mất thị phần nghiêm trọng. Thậm chí, nhiều thương gia Pháp tại Hà Nội và Sài Gòn sau đó đã phải đặt hàng trực tiếp từ Xưởng thủy tinh Thanh Đức để phân phối lại, thay vì nhập khẩu từ chính quốc.
Nhờ những thành tựu vượt bậc này, báo chí thời đó và giới kinh doanh đã tôn vinh Trịnh Đình Kính là “Vua thủy tinh Đông Dương”, một biểu tượng cho tinh thần tự lực tự cường và trí tuệ của doanh nhân Việt Nam thời kỳ Pháp thuộc.
Năm 1945, sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, doanh nhân Trịnh Đình Kính đã nhiệt thành ủng hộ trong Tuần lễ Vàng. Ngôi nhà của gia đình tại 65 Hàng Bồ đã được ông tự nguyện biến thành nơi ăn ở, hội họp và làm việc cho nhiều đại biểu Quốc hội khóa I cũng như các cán bộ cách mạng trong giai đoạn đầu thành lập nước.
Đến năm 1947, thực dân Pháp đã khép ông tội ủng hộ Việt Minh và bắt giam tại Hỏa Lò. Tại đây, dù bị tra hỏi và gây áp lực tinh thần lẫn kinh tế, ông vẫn giữ vững tinh thần của một nhà tư sản yêu nước.
Trong thời gian ông bị giam cầm, ngôi nhà lớn của gia đình tại Hàng Bồ và xưởng sản xuất thủy tinh Thanh Đức tại Cầu Giấy đã bị quân Pháp gây khó dễ và làm thiệt hại nặng nề.
Năm 1954, khi hòa bình lập lại, xưởng thủy tinh Thanh Đức vẫn tiếp tục sản xuất đồ thủy tinh cho các cửa hàng mậu dịch quốc doanh. Sau đó, thực hiện chính sách công tư hợp doanh (sự kết hợp giữa nhà nước và chủ tư nhân), ông Trịnh Đình Kính cùng gia đình đã tự nguyện hiến toàn bộ cơ sở hạ tầng, máy móc thiết bị, công nghệ và dây chuyền sản xuất của xưởng cho nhà nước.
Xưởng thủy tinh Thanh Đức được sáp nhập với một xưởng thủy tinh khác và trở thành Xí nghiệp Công tư hợp doanh thủy tinh Thanh Đức (sau đổi thành Xí nghiệp Thủy tinh Thanh Đức).
Không chỉ hiến tặng tư liệu sản xuất, ông Trịnh Đình Kính cùng các thành viên gia đình đã đứng ra truyền dạy kỹ thuật nấu, pha màu, thổi và tạo hình thủy tinh cho hàng trăm công nhân kỹ thuật của nhà nước. Trong thời kỳ bao cấp, Xí nghiệp Thủy tinh Thanh Đức dưới sự quản lý của nhà nước tiếp tục sản xuất các mặt hàng phong phú phục vụ đời sống.
Là người làm việc tại Xí nghiệp Thủy tinh Thanh Đức từ thời gian đầu đến khi nghỉ hưu với chức danh quản đốc phân xưởng, ông Trịnh Đình Tân hiểu rõ công việc ở nơi đây. Ông Tân cho biết, khi tham gia công tư hợp doanh, thương hiệu thủy tinh Thanh Đức vẫn tiếp tục giữ vững uy tín trong nhiều thập kỷ.
Năm 1997, Xí nghiệp Thủy tinh Thanh Đức sáp nhập và trở thành một bộ phận nòng cốt của Công ty Thủy tinh Hà Nội. Đội ngũ thợ lành nghề cùng nền tảng kỹ thuật do gia đình ông Trịnh Đình Kính xây dựng và bàn giao đã đặt những viên gạch nền vững chắc cho sự phát triển của ngành công nghiệp sản xuất thủy tinh tại Việt Nam.
